Türkmen Edebiyatı’nın 18. yüzyıldaki en önemli temsilcilerinden biri olan ve Türkmencenin yazı dili hâline gelmesine öncülük eden Mahtumkulu Firâki’nin (d. 1136/1724 - ö. 1221-1807) şiirlerinden oluşan eseri. 

Mahtumkulu Dîvânı'nın mevcut nüshaları değerlendirilerek Aşırov tarafından 2013’te yapılan son baskısında (2023) 666 şiir bulunmaktadır. Dîvân'da nazım türlerine göre 58 tevhit, 21 münacat, 15 naat, 15 hicviye, 10 mersiye; nazım biçimlerine göre 52 gazel, 2 kaside, 535 murabba, 47 muhammes, 7 müseddes, 4 müsebba, 1 müsemmen, 2 mütessa, 1 muaşşer, 10 poema (uzun şiir) yer almaktadır. Bunun yanı sıra şairin tür veya nazım tekniği bakımından ayrıca kategorize edilmesi gereken 2 de elifnâmesi mevcuttur. Sözü edilen şiirlerin 176’sı Türkmen müzisyenler tarafından bestelenmiştir. Âşıkane ve hakîmane üslupta yazılan bu şiirlerde dağınık hâlde yaşayan Türkmen boylarının birleşmesi gerektiği düşüncesi, bağımsız devlet kurma ülküsü, vatan ve insan sevgisi, siyasi ve sosyal eleştiriler, felsefî görüşler, ahlakî hassasiyetler, tasavvufî izler ve nasihatler dile getirilir.

Mahtumkulu hakkında dünyanın farklı yerlerinde kayıt altına alınmış el yazma nüshalarının sayısı 350 civarındadır (Aşırov 2014: 9, 368). Bu nüshalardan 80'i Türkmenistan Millî El Yazmaları Enstitüsü’nde bulunmaktadır. Ancak şairin kendi el yazısıyla istinsah ettiği nüshalar muhtelif sebeplerden ötürü günümüze ulaşmış değildir. Mevcudu elde olmamakla birlikte 1940’ta İlaman Nurı Oğlu’nun verdiği bilgilere göre Mahtumkulu’nun tüm eserlerini ihtiva eden en büyük kitabına “Külliyatı Magtımgulı” dendiği ve bu Dîvân'ın Orazmämmet İşanlar adlı şahısta bulunduğu kaydedilmiştir. Bu bilgi, şairin kendi el yazısıyla yazdığı şiirlerin varlığından bahseden Gara İşan, İ. Belyayev, Recep Muham Ussa ve Toylı Cäcek’in görüşlerini destekler niteliktedir (Aşırov 1984:10; 2014: 56-58).

Dîvân'ın ilk tenkitli metni Annagurban Aşırov’un 1984’te hazırladığı “Magtımgulınıň Golyazmalarınıň Tesviri” adlı çalışmaya dayanır. Bu eserdeki bilgiler 2014’te yayımlanan “Magtımgulınıň Golyazmalarınıň Derňevi” adlı kitapta daha ayrıntılı şekilde ele alınmıştır. Nurmuhammet Aşurpur’un 2009’da yayımladığı iki ciltlik eser ise şairin tenkitli metni konusunda yapılmış en kapsamlı çalışmadır. Burada 16 nüshadan faydalanılarak Mahtumkulu’nun Türkmenistan ve İran’daki nüshaları karşılaştırılmıştır. Türkiye, Azerbaycan, Özbekistan, Afganistan, Rusya, Macaristan ve İngiltere’de de Mahtumkulu nüshaları bulunmaktadır.

İran’ın Türkmensahra bölgesinde bulunan Karabebek nüshası ile Kazakistan’da bulunan 1779 tarihli Mangışlak nüshasının şairin yaşadığı dönemde istinsah edilen en eski nüshalar olduğu düşünülmektedir (Rahimidashliboroon 2018: 52). Dîvân yazma geleneği bakımından en güvenilir kabul edilen nüshalardan biri de 2014 yılında TİKA tarafından tıpkı basımı yapılan 5529 arşiv numaralı Mollanepes nüshasıdır. Türkmenistan Millî El Yazmaları Enstitüsü’nde kayıtlı 76, 250, 281, 307, 400 arşiv numaralı nüshalar en hacimli ve en önemli olanlarıdır (Orazov 2014: 3). TİKA'nın tıpkıbasımını yaptığı eserin giriş kısmında B. Garrıyev’in “Magtımgulınıň Dörediciligi Baradakı Elyazmalar" adlı makalesine referansla 400 numaralı nüshanın Türkmenistan'daki en eski tarihli nüsha olduğu vurgulanmıştır (Aşırov ve Muslu 2014: 8-9).

Mahtumkulu ile ilgili önemli çalışmalar yüz yılı aşan bir süre önce başlamış, 20. yüzyılın ikinci yarısında da hız kazanmıştır. Samoyloviç, Bartold, Bertels ve Berezin gibi şarkiyatçıların yanında, M. Kösäyev, B. Garrıyev ve N. Aşırpur Meredov gibi Türkmen âlimleri konuya ilişkin önemli araştırmalar yapmış olanlardan birkaçıdır. Merhum Himmet Biray’ın hazırladığı “Mahtumkulu Dîvânı” basıldıktan sonra Türkiye’de de çok kapsamlı araştırmalar yapılmaya başlanmıştır (Azmun 2012: 86). Mahtumkulu Dîvânı’na ilişkin son çalışma, 2013’te Annagurban Aşırov tarafından yayımlanmıştır. İki cilt hâlinde hazırlanan bu çalışma, Türkmenistan'ın Ankara Büyükelçiliği nezdinde oluşturulan bir bilim kurulu tarafından Türkçeye aktarılmış ve doğumunun 290. yılı münasebetiyle 2014'te TÜRKSOY tarafından neşredilmiştir.