Âlim ve şair bir devlet adamı olan Kadı Burhâneddîn’in şiirlerinin yer aldığı eseri. Kadı Burhâneddîn Harezm’den gelerek Anadolu’ya yerleşmiş Oğuz asıllı bir aileye mensuptur. Hükümdarlık, şairlik ve âlimlik gibi üç değerli özelliğe sahip olan şair; İksîrü’s-Sa’âdât fî-Esrâri’l-İbâdât ileTercîhu’t-Tavzîh adlı eserlerin sahibi olmakla birlikte edebî ününü Dîvân’ına borçludur. 

Oldukça hacimli bir eser hüviyetindeki Dîvân’da manzumelerin sayısı neşirlere göre farklılık göstermektedir. Muharrem Ergin tarafından yapılan yayıma göre eserde 1319 gazel, 120 rubai, 117 tuyug bulunmaktadır (Ergin 1980). Türk Dil Kurumunun tıpkıbasımında ise eserde 1323 gazel, 20 rubai (biri mükerrer), 117 tuyug, 14 beyit yer almaktadır. TDK yayımının önsözüne göre “Mükerrer çıkarıldıktan, tuyuğlardaki bir gazeli de gazellere eklendikten ve nazire mecmuasındaki bir gazeli ilave edildikten sonra 1294 gazeli vardır. Biri mükerrer 19 rubaisi, 117 tuyuğu bulunmaktadır. Bu rakam toplamda 1429 müstakil şiire ulaşır.” (Kadı Burhaneddin Ahmed 2020).

Dîvân'daki şiirler klasik divan tertibine göre sıralanmamıştır. Önce gazeller, sonra rubailer ve tuyuglar sıralanarak nazım şekillerine göre bir gruplandırma gözetilmiştir. Bununla birlikte gazellerde de klasik divan tertibinde olması gereken elifba sırası esas alınmamıştır. Mehmet Fatih Köksal’ın tespitlerine göre gazellerin bulunduğu grup içinde yer alan manzumelerden üçünün nazım şekli farklılık göstermektedir. Bunlardan birincisi kafiye sistemi bakımından halk şiiri nazım şekillerinden koşmaya, klasik edebiyat nazım şekillerinden mütekerrir murabba veya şarkıya benzemekle beraber ne koşma, ne murabba, ne de şarkıdır. Diğeri şekil bakımından halk şiiri nazım şekillerinden koşmaya, divan şiiri nazım şekillerinden murabbaa benzemektedir. Üçüncüsü kafiye sistemi bakımından nispeten gazeli andırsa da tam olarak gazel demek mümkün görünmemektedir (Köksal 2001).

Şiirlerinde mahlas kullanmayan Kadı Burhâneddîn, kendine özgü söyleyiş özelliğiyle âşıkane manzumeler kaleme almıştır. Şiirlerindeki duygu yoğunluğu ve ıstırap onu yer yer Fuzûlî’ye yaklaştırır. Ahenk, renk ve pırıltı ile Bâkî’yi çağrıştırır. Neredeyse bütün gazellerinde “saç, kaş, göz, hat, kirpik, yüz, ağız, diş, bel, boy” gibi sevgilinin güzellik unsurlarını işlemiştir. Sanat yapmaktan uzak bir şekilde gerçek, yaşanmış olayların etkisiyle ele aldığı şiirlerinde savaşçı, cesur ve sert ruh kendini gösterir. Şiirlerinde tabiat tasvirleri önemli bir yer teşkil eder. En çok değindiği mevsim ise sonbahardır. O; kahraman ve cengâver ruhunu, yerine göre sert, yerine göre mert ve tok ifadesini şiirine aksettirmeyi başarmıştır (Alparslan 1977: XXXI-XLII).

Başta Ali Nihad Tarlan olmak üzere bazı araştırmacılar, Kadı Burhâneddîn’in şiirlerinde tasavvufi muhtevanın önemli bir yer tuttuğunu söylemektedirler. Tarlan, “Kadı Burhaneddin’de Tasavvuf” adıyla yayımladığı dört makalesinde, şairin dört gazelini tasavvufi açıdan şerh edip şiirlerinde tasavvufun önemli bir yer tuttuğunu ortaya koyarak Dîvân’ın yüzde sekseninin dinî bir hüviyet taşıdığını, Kadı Burhâneddîn’in tasavvufi aşk ile olan ruhi ilgisini sanatının içine sindirerek terennüm ettiğini ifade etmiştir (Tarlan 1958: 9). Turgut Karacan da şairin şiirlerinde tasavvufi unsurlara yer verildiğini belirtmektedir (Karacan 1989). Ancak Kadı Burhâneddîn, mutasavvıf bir şair değildir. Henüz yeni oluşmaya başlayan gelenek dâhilinde tasavvufi ve dinî unsurları duygularının aktarımında araç kılmıştır. Denebilir ki o, mutasavvıf bir kişilik olmamasına rağmen gazellerinde ve tuyuglarında hikmet ve tasavvuf malzemelerini sıkça kullanan, rubailerinde ise hikmet ve tasavvuftan çok beşerî aşkı işleyen bir şairdir.

Burhaneddîn’in şiirlerinde birçok yer adı geçmektedir. O, Anadolu’yu pek çok yönüyle anmıştır. Gelenek dâhilinde olduğu gibi sevgilinin yüzünü, beyazlığı bakımından Anadolu (Rum)’ya benzetmiştir. Bunun yanı sıra Kayseri, Sivas, Amasya, Simalu, Niksar, Tokat, Turhal, Erzincan, Bağdat, Şiraz, Kudüs, Mekke ve Mısır, şairin şiirlerinde andığı yer adlarından bazılarıdır (Özkan 2017).

Şairin sade dille yazdığı ve Türk halk şiirinde görülen cinaslı kafiyelere fazlaca yer verdiği tuyugları oldukça önemlidir. En çok rağbet ettiği sanat, cinastır diyebiliriz. O, sadece bilindiği şekilde, ikili cinaslar yapmamış, bir kelime veya terkibin üç, dört manası varsa imkâna göre hemen üçlü, dörtlü cinaslar yapmak fırsatını kaçırmamıştır (Diriöz 1987: 99). Nitekim Cafer Mum, Dîvân’ın ilk 500 manzumesini tarayarak yaptığı çalışmasında şairin 600’den fazla cinasa başvurduğunu tespit edip kullanılan kelimeler içinde Türkçe sözcüklerin sayılarının fazla olduğunu, şairin cinas yapmada başarıyı yakaladığını, bu sanatın onun kişisel üslubunda belirleyici ve ayırt edici bir unsur olarak yer aldığını söylemektedir (Mum yty.).

Kadı Burhâneddîn, şiirlerinde musiki unsurlarına da yer vermiştir. Dîvân’da en çok kullanılan unsurların başında “ney”, “çeng”, “ûd”, "kânun” gibi çalgı aletleri gelir. Bunların yanı sıra o, muhtelif makam adlarına da yer vermiştir. Şiirlerinde çok sayıda makam ve saz adına yer vermesini sadece tesadüfe veya divan şiiri geleneğine bağlamak mümkün değildir. İlim, siyaset ve mücadelenin dışında zevke, eğlenceye de zaman ayıran Kadı Burhâneddîn’in meclislerde musiki ile dinlenmiş olduğu hatta bu sanatla ilgilenmiş olabileceği akla uygun gelmektedir (Gültaş 1983: 24).

Kadı Burhâneddîn’in anlatımı sade ve akıcı olup kelime dağarcığı zengindir. Şair, geleneğin klişe ve mecazlarına hâkimdir. Anlatımını atasözü ve deyimlerle zenginleştirmiştir. Kullandığı dil ile ilgili olarak farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bazı araştırmacılar onu Anadolulu şairler arasında göstermektedir ancak şiir dilinde görülen Azerbaycan Türkçesinin özelliklerinden dolayı onu, Azerbaycan Türkçesiyle yazan şairlerden biri kabul edenler de vardır. Hayati Develi ise Kadı Burhâneddîn’in şiirlerini Batı ve Memluk Kıpçak Türkçesi ile kaleme aldığını söyleyerek Dîvân’ını Eski Anadolu Türkçesiyle yazılmış metinler içerisinde değerlendirmek gerektiğini ifade etmiştir (Develi 2004).

Kadı Burhâneddîn’in şiirleri nazım tekniği bakımından kusurlar barındırmaktadır. Her şeyden önce şiirlerinde birçok imale ve zihaf bulunmaktadır. Birçok şiiri de metin tamiri gerektirmektedir. Metin Akar, bu durumu, şimdilik bilinen tek nüsha olan ve Halîl bin Ahmed tarafından kopya edilen nüshaya bağlayıp Kadı Burhâneddîn’in şiirlerinin nazım tekniği bakımından kusurlu olduğuna dair ifadelere katılmaz ve “Türk edebiyatında en çok tuyug (117 adet), 1320 gazel, 19 rubai yazan Kadı Burhâneddin’in nazım tekniğinden bîhaber olması düşünülemez.” demektedir (Akar 1998: 9).

Dîvân’ın şair henüz hayattayken 796/1393-94 yılında istinsah edilen tek nüshası, British Library’de nu. Or. 4126’da kayıtlıdır. Fred Fild Godsell, Dîvân’daki şiirlerin bir kısmını (1338), Türk Dil Kurumu (Kadı Burhâneddîn 1943) ve Hatice Özdil (2019) yazmanın tıpkıbasımını, Muharrem Ergin (1980) ise metnin çevriyazısını yaparak yayımlamıştır. Bakü’de de neşredilen (Seferli 1988) Dîvân üzerinde Hanefi Yontar, tahlil nitelikli bir doktora çalışması yapmıştır (1995). Ömer Demirbağ, Kadı Burhâneddîn’in bazı gazellerini, tuyuglarını ve rubailerini şerh etmiştir (2011). Dîvân’a dair çeşitli konularda yüksek lisans tezleri de hazırlanmış (Uzunal 1985, Akgür 1986, Sütçü 1986, Kömürcü 2000, Sürmeli 2005, Dalbudak 2008, Barcın 2016, Yardımcı 2017, Karaman 2018, Jafarova 2020, Kartal 2020, Najafı 2021) ve birçok makale kaleme alınmıştır. Ayrıca Ali Alparslan Dîvân’dan seçtiği bazı şiirleri yayımlamıştır (1977).

Şairin biyografisi için bk. “Kadı Burhâneddîn, Ahmed”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/kadi-burhaneddin-ahmed