DÎVÂN (ZÎVER)
şiirler
Zîver, İbrahim Zîver (d.? – ö. 1174/1760-61)

ISBN: 978-9944-237-87-1


18. Yüzyılda yaşayan Zîver mahlaslı şairlerden İbrahim Zîver’in bilinen tek eseridir. Zîver Dîvânı’nın yayımlanan tenkitli metninde (Kaplan 2019), 86 gazel, 25 kaside, 5 mesnevi, 1 muhammes, 1 tahmis, 1 terci-bent, 2 terkib-bent, 20 kıt'a, 9 nazm, 4 matla ve 1 koşma yer almaktadır.  Dîvân'daki kasidelerden, 2’si na't, 1’i bahariye, 1’i şitaiye, 1’i ıydiyedir. Şair, Sultan Mahmud'u methettiği bir kasidesini Farsça yazmıştır. Dîvân'daki kasidelerden biri "zifâf-nâme" başlıklı olup tahkiyeye dayalıdır. Şairin sarf ve nahiv terimleriyle yazdığı kasidesi de vardır. Dîvân’da methiye türündeki kasideler çoğunluktadır. Bunlar değerlendirildiğinde şairin 1730 ile 1754 yılları arasında devlette çeşitli düzeylerde görev yapmış kimselere kaside(ler) söylediği görülmektedir. Zîver’in en fazla kaside söylediği isimler, üçer kasideyle  Sultan I. Mahmud ve  üç dönem defterdarlık yapan Mustafa Efendi-zâde Mehmed Behcet Efendi’dir (ö. 1755).  Zîver’in kasideleri şair-hâmî münasebetine dair karakteristik özellikler taşımaktadır. Zîver Dîvânı’nda kıta nazım şekliyle yazılan toplam 20 şiir vardır. Bunlardan 2’si kasideler arasında, 7’si “mukattaât” ve 11’i “târîhât” başlığı altında yer almaktadır. Şairin tarih manzumeleri, hem ailesi hem de yaşadığı dönem hakkında bilgiler ihtiva etmektedir.

Zîver’in edebî şahsiyetini yansıtan asıl şiirleri gazellerdir. Münîf, Bosnalı Sâbit, Nedîm, Nâilî, Tecellî, Seyyid Vehbî, Sabîh gibi şairlere nazire yazan; Vehbî’nin bir gazelini tahmis yapan Zîver, gazellerinde üslup olarak Sebk-i Hindî’nin, mesnevilerinde mahallîleşmenin etkisi altında kalmıştır. Dîvân’daki 86 gazelden 3’ü Farsçadır. Gazeller çoğunlukla âşıkanedir. Şair 46. gazelinde 18. yüzyıl şairlerinden "Sakîm, Hekîm, Nedîm, Fehîm, Vesîm" gibi isimleri kafiye olarak kullanmıştır. Dîvân’da “Temmem” ve “Cevdet” ismindeki mahbuplar için yazılmış 2 gazel vardır. Şair, 49. gazelde de Kasımpaşalı bir mahbuba duyduğu aşkı anlatmıştır.

Zîver Dîvânı’nda yer alan 5 kısa mesneviden biri; Dîvân'daki ilk şiir olan tevhittir. Mesnevilerden 2'si iç kompozisyon ve muhteva olarak kaside özelliği taşımaktadır. Bunlardan biri Şeyhülislam Esʿad Efendi’ye, diğeri Defterdar Behcet Efendi’ye yazılmıştır. Zîver, 2 kısa mesnevisinde ise mesnevi nazım şeklinin ruhuna uygun olarak konulu hikâyelere yer vermiştir. Bu hikâyeler manzum hikâyeler gibi olup Zîver’i Bosnalı Sâbit ekolüne bağlamaktadır. Realist gözlemler ihtiva eden ve mahallî hayattan izler taşıyan bu kısa mesneviler şairin 18. yüzyıldaki mahallî/folklorik üsluba yabancı kalmadığını göstermektedir. Şairin bu kategorideki ilk mesnevisinde müstehcenlik, ikincisinde mizah hâkimdir.

Zîver, üç farklı şuara tezkiresinde (Âdâb-ı Zurafâ, Tezkire-i Silahdâr-zâde, Tezkire-i Şefkat) ve diğer biyografik kaynaklarda kendisine yer bulmuş, şiirleri ve hayat hikâyesi Ahmed Zîver ve Zihnî mahlaslı şairlerle karıştırılmış bir divan şairi olarak, tek eseri olan Dîvân’ı ile edebiyat tarihindeki yerini almıştır.

Zîver Dîvânı’nın üç yazma nüshası vardır: Millet Kütüphanesi Ali Emirî Efendi Manzum Eserler 189; Millî Kütüphane 06 Mil. Yz. FB 312; Yapı Kredi Sermet Çifter Araştırma Kütüphanesi 368. Bunlardan Millî Kütüphane nüshası, sayfa eksikliği/kopukluğu olmasına rağmen nüshaların en muteberidir. Dîvân'ın tenkitli metni, ayrıntılı bir incelemeyle birlikte Kaplan (2019) tarafından hazırlanmıştır. Alten (2020), Kaplan'ın tenkitli metinde kullandığı nüshalardan Yapı Kredi nüshasını esas alarak, diğer iki nüshayla karşılaştırmış ve İbrahim Zîver'e ait olan Divân'ı Tuman'ın (2001: 398-399) verdiği bilgi yanlışlığını devam ettirerek M. 1787’de vefat eden Ahmed Zîver’e ait göstermiştir. Bu Zîver üzerine Sandal'ın (2001), Tuman'ın verdiği bilgiyi esas alarak hazırladığı Dîvân ise Zîver'e değil, Mehmed Sâ’id Zihnî Efendi’ye (Keşanlı Zihnî’ye) aittir. Kaplan (2019: 17-31), 18. yüzyılda biyografik kaynaklarda zikredilen Zîver mahlaslı şairlerin biyografilerinin birbirine karıştığını, Râmiz’in Âdâb-ı Zurafâ'da (Erdem 1994) İbrahim Zîver'in ölüm tarihini yanlış verdiğini, bu yanlışlığın Sicill-i Osmanî'de düzeltildiğini, Müstakim-zâde’nin (2000: 244) Mecelletü’n-Nisâb’ında 1761'de vefat ettiğini belirttiği Ahmed Zîver'in İbrahim Zîver'le aynı kişi olduğunu söylemiştir. Kaplan'a (2019: 17-31) göre, Tezkire-i Silahdâr-zâde (Öztürk 2018) ve Tezkire-i Şefkat'te (Kılıç 2017) M. 1787'de vefat ettiği söylenen Ahmed Zîver, söz konusu şuara tezkirelerinde de belirtildiği üzere tahkike muhtaçtır ve iki Ahmed Zîver ile bir İbrahim Zîver’in aynı kişi olması kuvvetle muhtemeldir. 

 Şairin biyografisi için bk. "Zîver, İbrahim". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğühttp://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ziver-ibrahim-ziver-efendi 

Eserden Örnekler


Gazel

Nev-âmede

Ruhların tâb-âver oldukça şerâr-ı mül gibi

Gûşuma bâng-ı mahabbet çalınur kulkul gibi


Bess-i şekvâ eylesem senden n’ola ey mest-i nâz

Âkıbet hâr-âşinâ kıldın beni sen gül gibi


Nem-çekân olmakdadır mecrâ-yı çeşmim sû-be-sû

Mürg-i dil gûyâ ki kondı tomruğa bülbül gibi


Şebnem-âsâ gonca-i ruhsârına kılsam nisâr

Garka virse hûn-ı eşkim ebruvânın pül gibi


Hâme genc-i hüsnüne virdi metâʻ-ı midhatı

Bir siyeh câmeyle kaldı şâhid-i kâkül gibi


Eyledin âvîze-i gerden dil-i şûr-efgene

Destmâl-i mâtemi ser-rişte-i öndül gibi


Halka-der-gûş-ı ubûdiyyet olup subh u mesâ

Âsitânın beklesin Zîver efendim kul gibi (Kaplan 2019: 469).


Gazel

Yandım şerâr-ı micmer-i hâl-i muʻanbere

Düşdüm hirâs-ı gamzen ile nevk-i hançere


Âyâ ki ruʻb-ı deşne-i müjgân-ı yârdan

Bedʼ eylesem mi cünnetü’l-esmâyı ezbere


Peyvend-i üns ü rişte-i ârâmı katʻ içün

Şemşîr-i ebruvânı iderler müşâvere


Âdem değil miyim şecer-i gendüm-i visâl

Sevk itdi ʻâkıbet beni bir şûh-ı esmere


Ben bildiğim keremver ise ol levend-i hüsn

Nakd-i visâlin ʻarz ider elbette Zîvere (Kaplan 2019: 457).


Kıt'a

Tâhir olmaz vesah-ı hâtırımız olmayıcak

Şüst ü şûy-ı mey-i hoy-kerde-i rûy-ı sâkî


Şeyh ü şâb ile bugün âlem-i âb eyler iken

Reşk ile câmı Cemin ditredi çarhın tâkı (Kaplan 2019: 479-480).


Nazm

Vâye-çîn olsam da hân-ı âlem-i iksîrden

Dest-res kâbil değil âmîziş-i takdîrden


Oldı engüşt-i hıred leb-rîz-i zahm-ı âbile

Iztırâb-ı hall u akd-i rişte-i tedbîrden (Kaplan 2019: 475)



Kaynakça


Akbayar, Nuri (1996). Mehmed Süreyya Sicill-i Osmanî. C. 5. Akt. Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Alten, Seçil (2020). Zîver Divanı: İnceleme ve Tenkitli Metin. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.

Erdem, Sadık (1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı. Ankara: AKM Yayınları.

Kaplan, Hasan (2019). Zîver ve Dîvânı. İstanbul: DBY Yayınları.

Kılıç, Filiz (2017). Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şuʿarâ-yı Şefkat-i Bagdâdî). T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü E-Kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194367/sefkat-tezkiresi-tezkire-i-suara-yi-sefkat-i-bagdadi.html (Erişim tarihi: 06.07.2021)

Müstakim-zâde Süleyman Sadeddin Efendi (2000). Mecelletü’n-Nisâb. Tıpkıbasım. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Öztürk, Furkan (2018). Tezkire-i Silâhdâr-zâde. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü E-Kitap. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-209345/tezkire-i-silahdar-zade.html (Erişim tarihi: 06.07.2021) 

Sandal, Kerim (2001). Zîver: Divan. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.

Tuman, Nail (2001). Tuhfe-i Nâilî Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri Tıpkıbasım. Osmanlı Devletinin Kuruluşunun 700. Yıldönümüne Armağan. Haz. Cemal Kurnaz-Mustafa Tatçı. Ankara: Bizim Büro Yayınları.

Atıf Bilgileri


Kaplan, Hasan. "DÎVÂN (ZÎVER)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-ibrahim-ziver. [Erişim Tarihi: 30 Kasım 2025].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 MANZÛME-İ DURÛB-I EMSÂL (HIFZÎ) Hıfzî Dr. Öğr. Üyesi BAHANUR ÖZKAN BAHAR
Görüntüle
2 NA'T MECMÛ'ASI (HÜSEYİN AYVANSARÂYÎ) (Rıfat Kütük Şahsi Kütüphanesi) Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin Diğer Aybala Sena KÜTÜK
Görüntüle
3 DÎVÂN (KESBÎ /KİSBÎ) Kesbî/Kisbî, Kesbî Mehmed Efendi ismail Aksoyak
Görüntüle
4 TERCÜME-İ DURÛB-I EMSÂL-İ ARABİYYE (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullah Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
5 TERCÜME-İ LUTFU'T-TEDBÎR fî SİYÂSÂTİ'L-MÜLÛK (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
6 TERCÜME-İ EL-BERKU’L-YEMÂNÎ FÎ FETHİ’L-OSMÂNÎ (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
7 DÎVÂN (TEKİRDAĞLI AHMED LÜTFÎ) Lütfî, Ahmed Lütfî Efendi Diğer Ahmet Serdar Erkan
Görüntüle
8 MÜSTEVCEBÜ’L-HALÂS FÎ TEFSÎR-İ SÛRETİ’L-İHLÂS (TÂHİR, MEKKÎ-ZÂDE MEHMED) Tâhir, Mekkî-zâde Mehmed Tâhir Efendi (?/? – ö. 1128/1716) Dr. Öğr. Üyesi Oğuzhan UZUN
Görüntüle
9 AHSENÜ'L-HABER MİN KELÂMİ SEYYİDİ'L-BEŞER (VÂSIF, ŞA'BÂN-ZÂDE ABDULLÂH VÂSIF ÇELEBİ) Vâsıf, Şa'bân-zâde Abdullâh Vâsıf Çelebi Diğer Nükran ERBAŞ
Dr. Öğr. Üyesi Muhammed İkbâl Güler
Görüntüle
10 DÎVÂNÇE (ABDÎ / VASSÂF) Abdî (Vassâf), Abdullâh Efendi Prof. Dr. İbrahim Halil Tuğluk
Görüntüle