18. yüzyıl şairlerinden Şeyhülislâm Esʻad Efendî’nin (d. 1096/1685 - ö. 1166/1753) şiirlerini ihtiva eden eseri. Mürettep hâldeki Esʻad Dîvânı’nda (Doğan 1997); 12 kaside, 1’i Arapça ve 4’ü Farsça 65 kıta, 3’ü Farsça 206 gazel, 5 tahmis, 1 terkib-i bend, 1 müsemmen, 3 murabba, 38 nazm, 11 rubai ile 40 beyit olmak üzere toplamda 382 manzume bulunmaktadır.

Esʻad Dîvânı’ndaki 12 kasidenin beşi, Hz. Peygamber övgüsünde yazılmış na'ttir. Diğer kasidelerden ikisi devrin padişahı I. Mahmud'a, dördü Sadrazam Nevşehirli Damad İbrahim Paşa’ya, biri de Şeyhülislâm Abdullah Efendi’ye sunulmuştur. Bunlardan "lale" redifli kaside, önce Damad İbrahim Paşa’ya sunulmuş daha sonra birkaç beyit değişikliğiyle I. Mahmud’a takdim edilmiştir. Bu kasidelerden bazıları muhteva ve kurgulanış bakımından bazı farklı özelliklere sahiptir. Naʻt türündeki 67 beyitlik 1. kaside sarf, mantık, beyân, meani, bedîʻ ve usul gibi çeşitli ilim ıstılahlarıyla kaleme alınmış olmasıyla farklılık arz eder. Aynı şekilde Şeyhülislam Abdullah Efendi övgüsündeki kaside ise medrese eğitimi sırasında okutulan kitap isimleriyle tanzim edilmiştir.

Esʻad Dîvânı’nda 5 tahmis, 1 terkib-i bend, 1 müsemmen ve 3 murabba olmak üzere musammat şeklinde yazılmış 10 manzume bulunmaktadır. Hemen hepsi âşıkane ve rindane bir eda ile yazılan bu manzumeler, şekil itibarıyla geleneğe uygundur. Bunlar içinde bir şair olarak Esʻad’ın edebî kişiliğinin şekillenmesinde etkili olan şairler hakkında bir kanaate varılmasına imkân tanıyan tahmisler Neylî, Sâlim, Nâ’ilî, İsmetî ve Nâbî’nin gazellerine yazılmıştır.

Hem iyi bir şair hem de önemli bir devlet adamı olarak Esʻad’ın manzumeleri arasında tarih türünde yazılmış olanların sayıca fazla oluşu dikkat çekmektedir. Arapça, Farsça ve Türkçe olmak üzere üç dilde ve hepsi kıʻa nazım şekliyle kaleme alınan bu manzumelerde mansıp, tayin, inşa, doğum, vefat, ziyafet, tebrik, fetih ve sulh gibi çeşitli hadiselere tarih düşürülmüştür. Bu manzumeler, şairin çevresindeki ve sosyal hayattaki gelişmelere kayıtsız kalmadığını göstermesi bakımından önemlidir.

Birçok divan şairi gibi Şeyhülislâm Esʻad da en fazla gazel nazım şekline rağbet göstermiştir. Alfabedeki her harfle gazel yazan şair, bu manzumelerde genellikle âşıkane ve rindane duyguları terennüm etmiştir. Klasik edebiyatın hayaller, mazmunlar ve ifade şekillerinin başarıyla kullanıldığı bu gazeller; dile son derece hâkim, usta bir şairin mührünün beyitlere vurulmuş hâli gibidir. İnce hayallerle süslenmiş, lirik bir yapıya sahip olan bu gazellerin dikkat çeken bir diğer özelliği de birçoğunda tasavvufi neşvenin kendini hissettirmesidir.

Musikiden tefsire, dilden çiçekçiliğe kadar birçok eserler kaleme alan Şeyhülislâm Esʻad Efendi’nin en önemli eseri olma özelliğini taşıyan Dîvân’ının beş nüshası üzerinden tenkidli neşri yayımlanmıştır (Doğan 1997).

Şairin biyografisi için bk. “Es'ad, Ebû İshâk-zâde Mehmed Es'ad Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/esad-ebu-ishakzade-mehmed-esad