Türk tarihi ve kültürü açısından çok önemli bir bölge olan Dağlık Altay Cumhuriyeti'nde bulunan Köktürk harfli yazıtlar.

 1818 yılında yayımlanan G. İ. Spasskiy’in (Spasskiy, 1818) “Zapiski O Sibirskih Drevnostyah” adlı çalışmasında Çarış (A 1) Yazıtı’nın çiziminin verilmesi ile keşif ve incelenme tarihi başlayan Dağlık Altay Yazıtları’nın sayısı 2012 yılında K. Konkobaev, B. Kindikov, N. Useev ve N. Şabdanaliev’den oluşan heyet tarafından yeni bulunan 11 yeni yazıtla 101’e ulaşmış bulunmaktadır (Konkobaev, Useev, Şabdanaliev, 2012). Hem sayı hem de paleografik-coğrafik özellikleri nedeniyle Dağlık Altay Yazıtları, Köktürk harfli yazıtlar içinde kendine özel bir yer edinmiş, ayrı bir inceleme sahası durumuna gelmiştir.

Yazıtlar, Dağlık Altay Cumhuriyeti’nin bütün bölgelerinde bulunmuştur. Ancak Biçiktu Boom (16 yazıt), Möndür Sokkon (9 yazıt), Kalbak Taş (29 yazıt) gibi bölgeler yazıtların yoğun olarak bulunduğu yerlerdir. Dağlık Altay Yazıtları'ndan taşınabilir süs ve eşyalara yazılmış yazıtların büyük bir kısmı, kayalara yazılmış yazıtların da bir kısmı Moskova’daki Devlet Tarih Müzesi, Gorno-Altaysk şehrindeki A.V. Anohin Milli Müzesi vd. gibi müzelerde koruma altındadır. Diğer yazıtların tamamı ilk bulunduğu yerlerdedir.

Dağlık Altay Yazıtları'nın keşfinde, araştırılmasında ve yayımlanmasında G. İ. Spasskiy, V. V. Radloff, S. C. Kiselev, B. H. Kadikov, A. P. Okladnikov, K. Seydakmatov, V. D. Kubarev, D. D. Vasilyev, İ. L. Kızlasov, V. A. Koçeev, E. E. Yamaeva, L. N. Tıbıkova, İ. A. Nevskaya, M. Erdal vd. gibi araştırmacıların katkısı büyüktür (Kızlasov, 2003; Koçeev, 2006: Tıbıkova, Nevskaya, Erdal, 2012; Vasilyev, 2013).

Paleografik açıdan Yenisey Yazıtları’na ve Kırgızistan’daki Köktürk harfli yazıtlara benzerlik gösteren Dağlık Altay Yazıtları, yazıldığı malzeme ve içeriği bakımından çeşitlilik arz etmektedir. Çoğu kaya yazıtlarından oluşan söz konusu yazıtlar içinde kap, toka gibi eşyalara yazılan yazıtlar olduğu gibi, birkaç taş anıt üzerine işlenmiş yazıtlar da vardır. En küçük yazıt tek kelimeden ibarettir; en büyük yazıt (Yabogan, A 84) 5 satırdan oluşmaktadır. Hacim bakımından Orhun ve Yenisey Yazıtları'ndan çok küçük olduğu için içerdiği tarihî bilgi ve kapsadığı dil malzemesi açısından zayıf olmasına rağmen bazı konularda büyük önem arz etmektedir. Çünkü söz konusu yazıtlarda diğer yazıtlarda rastlanmayan harf şekilleri ve harfler bulunmaktadır. Bunun yanı sıra Dağlık Altay Yazıtları’nın çoğunluğu hazırlıksız ve eğitimsiz kişilerin kayalara yazdıkları, ziyaret içerikli yazıtlar olduğu için diğer yazıtlarda görülmeyen dil verileri, yazım özellikleri ve etnografik bilgiler bulunmaktadır. Örneğin, Orhun ve Yenisey Yazıtları’nda geçerli olan yazım kurallarının korunmadığı; mesela kalın ve ince ünsüz harflerin yazımında istikrarsızlık olduğu gözlemlenmektedir.

Dağlık Altay Yazıtları, içerik ve şekil açısından taş kitabelere kazınmış epitafik içerikli yazıtlar, epitafik içerikli kaya yazıtları, kült ve ziyaret içerikli kaya yazıtları ve eşyalar üzerindeki pratik içerikli yazıtlar şeklinde ele alınabilir. Dağlık Altay’daki epitafik içerikli yazıtların hem dikilmiş taş anıtlara yazıldığı hem de kayalara kazındığı görülmektedir. İlginç olan durum Dağlık Altay’ın diğer bölgelerine göre daha düz bir ova şeklinde olan Koş Agaç Bölgesi’ndeki epitafik içerikli yazıtların taş anıtlara dikilmesidir. Böyle yazıtlara Bar-Burgazı I (A 18), Taldu-Ayrı (A 20), Bar-Burgazı II (A 21), Kızıl-Kabak I (A 79), Kızıl-Kabak II (A 80), Möndür-Sokkon VIII (A 82) Yazıtları girmektedir. Bu yazıtlarda epitafik içerikli Yenisey Yazıtları’nda geçen ve değerlilerim anlamına gelerek yazıt sahibinin seslendiği kimseleri bildiren esizim kelimesi ile ‘Küyde kişiŋe adırıltım (Evdeki eşimden ayrıldım)” gibi kalıp cümleler geçmektedir (Konkobaev, Useev, Şabdanaliev, 2015: 8). Kayalara kazınmış epitafik yazıtlara Yabogan (A 84) Yazıtı örnek teşkil etmektedir.

Dağlık Altay’daki yazıtların büyük bir kısmını kayalara yazılmış kült, inanç ve ziyaret yazıtları oluşturmaktadır. Örneğin, Kalbak Taş Yazıtlarından Kalbak-Taş XX (A 43) ve Kalbak-Taş XXI (A 44), bu bölgeyi ziyaret eden iki kişinin diyalog şeklindeki yazışmalarını içermektedir (Useev, 2014). Kap, toka vd. gibi eşyalara yazılmış yazıtlar ise bu eşyaların adını, amacını, kime ait olduğunu yansıtan pratik içerikli yazıtlardır. Örneğin, kemer toka üzerindeki Kuray II Yazıtı (A 5) kemerin fonksiyonuyla ilgili olup, er adını alarak toplumun bütün haklara sahip bir üyesi olan, dolayısıyla kemer takma hakkına sahip bir erkeğin kahramanlık yapacağı günlerin yaklaşmasını, çoğalmasını dilediğini yansıtan bir yazıttır.