Fahrî-i Herevî olarak şöhret bulmuş Fahrî b. Mevlânâ Muhammed Emîrî-i Herevî (ö. 16.yüzyıl sonları)’nin kaleme aldığı eseri.

İçerik olarak kadın şahsiyetleri barındıran Cevâhiru’l-‘Acâyib bilinen ilk kadın tezkiresidir ve muhtevası bakımından diğer tezkire kitaplarından ayrışmaktadır. Sadece kadınları konu edinen ve konusu itibariyle diğer yazınsal ürünlerden farklılık arz eden bu eser oldukça küçük hacimlidir. Kendileri hakkında çok az bilgi bulunan kadınları ihtiva etmesi bağlamında Fahrî-i Herevî’nin ön sözde belirttiği gibi son derece ilginç ve değerlidir. Yazıldığı dönem itibariyle alışılmadık ve ilginç bir konuya değinen eserin müellifince de özel olduğu düşünüldüğü için eser “Acayip Mücevherler” anlamına gelen Cevâhiru’l-‘Acâyib olarak isimlendirilmiştir. Eser Fahrî-i Herevî tarafından ilk olarak Argûn Tarhân Hânedanı’nın hükümdarı Muhammed Îsâ Tarhân zamanına tekabül eden 962/1555 senesinin ilk aylarında kaleme alınarak Mîrzâ Muhammed Argûn ve Bîbî Zarîf Hâtûn’un kızları Hacı Mâh Begüm Argûn’a; daha sonra ise Ekber Şâh’ın cülus merasimine denk gelen 963/1556 yılının ilk aylarında yeniden düzenlenerek şahın süt annesi Mâhım Begüm’e takdim edilmiştir.

Tezkiretu'n-Nisâ olarak da bilinen bu eser hicrî altıncı ve onuncu asır dönemi kadın şairlerinin hayat hikayesi ve şiirlerini içermektedir. Fars edebiyatının ünlü ismi Hâfız-ı Şîrâzî’nin gazeli ile karıştırılabilecek güçte şiir yazan Mihrî, Hâfız-i Şîrâzî ile şiir düellosu yapan Cihân Hâtûn, Sultan Sencer’in yüce meclisinde adını duyurmuş Mehsetî gibi kadın şairlerin dışında isimleriyle nadiren karşılaşılan yahut hiçbir kaynakta rastlanması mümkün olmayan isimler yer almaktadır. Eser aracılığıyla adı anılmayan başka seçkin kadın şairlerin varlığından da haberdar olmaktayız. Bu durum eserin yazıldığı ve öncesi yüzyıllarda Herât, Horâsân ve Mâverâünnehir bölgelerinde kadınların evrensel olan yazın hayatından yoksun kalmadıklarını ve onların sosyokültürel mecralarda mühim roller üstlendiklerini ortaya koymaktadır. İlaveten bu durum dönemin ideolojik değer yargılarının ileri bir noktada olduğunu da işaret etmektedir.

Eserde toplam otuz bir kişi yer almaktadır. Bu şairler şunlardır: Dilârâm, Hz. Aişe, Hayrunnisâ Fâtımetüzzehrâ, Hz. Züleyhâ, Mehsetî, Pâdişâh Hâtûn, Cihân Hâtûn, Bîbî Heyât, Bîbî Mihrî, Moğol Hânım, Âfâk Bige-i Celâyîr, Nihânî, Beyce, İsmetî, Bîdilî, Nihânî-i Şîrâzî, Kadı Semerkândî’nin Kızı, Fahrünnesâ, Hânzâde-i Türbetî Hânım, Pertevî, Şâh Mülk Seyyîd Begüm, Gazzâlî’nin Kızı, Bîbî Ârzû-i Semerkândî, Ze‘îfî, Heyât, Bîbî Âtûn, Hicâbî, İffetî-i Esferâyenî’nin Kızı, Fâtıma Hâtûn-i Dûstî, Bîbî Yezdî, Nesâî.

Cevâhiru’l-‘Acâyib Farsça bir eserdir. Ancak Türk tarihi, edebiyatı ve kültürü için önem arz eden Türkçe şiir örnekleri de bulunmaktadır. Muhammed Hân Şeybânî’nin zevcesi Moğol Hânım ve Mevlânâ Âhî’nin akrabalarından olan Bîbî-i Yezdî Türkçe şiir örnekleri verilen kadın şairlerdendir. Bu isimler dışında yüzyıllar öncesinde Türkçenin edebî gücünü ortaya koyacak başka Türkçe şiirler de vardır. Bu şiirler Emîr Alî Şîr Nevâî’nin Türkçe şiirdeki nüfuzunu ortaya koyacak nitelikte şiirlerdir. 

Hem İran hem de Türk tarihi ve edebiyatı için önemli olan bu eserin Oudh Kütüphanesi ve Neval Kişor’da ikişer adet; Kalküta Milli Kütüphanesi, Bankipûr Kütüphanesi, Haydarâbâd Dekkan, Bodleian Kütüphanesi, Karaçi Milli Müzesi ve Harvard Üniversite Kütüphanesi’nde de birer adet olmak üzere toplamda on yazma nüshası vardır. Kalküta Milli Kütüphanesi’nde Bihâr koleksiyonunda bulunan 482 numaralı yazma nüsha ve Karaçi Milli Müzesi’nde bulunan nüsha dikkate alınarak Hüsâmeddîn Râşidî tarafından Haydarâbâd’ta neşredilmiştir (1968). Bir diğer neşri ise Harvard Üniversite Kütüphanesi’ndeki 11565065 numaralı yazma nüshası dikkate alınarak Mînâ Ağâzâde ve Zehrâ İbrâhîmoğlu tarafından hazırlanarak Tahran’da yayımlanmıştır (2013).