• Yazar Biyografisi (TEİS)
    Cenâbî, Cenâbî Mustafa Efendi
  • Madde Yazarı: Öğretmen EMRE ARVAS
  • Eser Yazılış Tarihi:990/1582
  • Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
  • Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
  • Dönemi:16. Yüzyıl
  • Dili:Türkçe
  • Alfabesi:Arap
  • Yapısı:Mensur
  • Niteliği:Tercüme
  • Türü/Formu:Dinî-Tasavvufî-Ahlaki Eser
  • Yayın Tarihi:14/09/2022
CEVÂHİRÜ’L-GARÂİB FÎ TERCEMETİ DÜRRİ’L-ACÂİB (CENÂBÎ)
dinî-tasavvufî mensur eser
Cenâbî, Cenâbî Mustafa Efendi (d.?- ö. 999/1590?)

ISBN: 978-9944-237-87-1

Cenâbî Mustafa Efendi’nin, İbrahim Cürcânî’nin Dürrü’l Bahr-i Acâyib adlı eserinden hareketle hazırladığı ve içerisinde şemâil, peygamberler tarihi, İslam tarihi ve ibadetlerin faziletlerine dair birçok bölüm ihtiva eden telif-tercüme eseri. Osmanlı’daki ilk umumi tarihçi olan Cenâbî Mustafa Efendi tarafından tercüme edilen eser, mensur tarzda yazılmıştır ve belirli kısımlarda şiirler de yer almaktadır. Müellif şiirlerinde, Cenânî ve Cenâbî mahlaslarını kullanmıştır (Canatar 1993: 17).
Eserin büyük bir çoğunluğu Hz. Peygamber’in şemâilinden oluşmaktadır. Şemâil, peygamber tarihi, Hz. Ali ve On İki İmam, Aşere-i Mübeşşere, Fezâil ve Nasihat bölümlerinin yanı sıra Râhatü’l-Kulûb ve Keşfü’l-Esrâr gibi birçok önemli eser hakkında bilgilere de yer vermektedir.
Eserin yurt içinde ve yurt dışında birçok nüshası vardır. Amerika Birleşik Devletleri, Los Angeles County Museum of Art (LACMA)-(M.85.237.24) nüshası padişah kütüphanesinde yer almıştır. LACMA nüshasından bazı yapraklar alınıp Harvard Art Museum’da 1985.219.1-2 numarası ile sergilenmektedir (Arvas 2022: 7-15). LACMA nüshası III. Murad’ın şahsi kütüphanesi için özel olarak tasvirli hazırlanan madalyonlu nüshadır (Öztürk 2021: 655-656).
Eserin büyük bir çoğunluğunda ayet ve hadislere yer verilmiştir. Müellifin diğer eserlerinde olduğu gibi bu eserinin içerisinde de Arapça ve Türkçe şiirleri bulunmaktadır. Bu şiirleri nazım veya beyt başlıkları altında vermiştir. Cenâbî Mustafa Efendi’nin Arapçaya olan hakimiyeti bilinmekle beraber bu eserini oldukça sade ve akıcı bir şekilde yazdığı söylenebilir.
Eser, Emre Arvas tarafından doktora tezi olarak çalışılmaktadır.           

Yazarın biyografisi için bk.”Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/cenabi-ebu-mehmed-mustafa-cenabi 

Eserden Örnekler

Dürr-i Bahr-i Acâyib nâm kitâb ki nevâdir-i garâyibdendir, mü’ellifi olan ‘âlim ü fâzıl ve ferîd-i kâmil Alî bin Muhammed bin İbrâhîm Cürcânî avn-i Rabbânî ile kırk yılda aklâmı tesvîdden beyâz-ı hâteme irgürmüşdir, ulûm-ı kesîreyi câmi‘ ve hâvî-i maârif-i garîbeyi müştemil ü tâvî nâ-yâb-ı kitâb-ı müstetâb -ı müşgîn-tâbdur. Nâzır olanlara tervîh-i cân ve tefrîh-i cenân idüp fevâyîh-i miskiyye-i seniyyesiyle meşâmm-ı kuvâsını pür-zevk ve revâyîh-i ıtrıyye-i tayyibesiyle fuâd-ı cânın pür-şevk ider. Hakkâ ki ol sahâif-i gülbîn ve letâif-i ma‘ârif tarab-engîz şol bağçe-i zât-ı behîcedür ki anda her nazm-ı bülend bir nihâl-i dil-pesend ve her nükte-i dil-pezîr bir şükûfe-i nadîrini nazîrdür ki gûyâ ki hutût-ı hüceste-şürûtı gülşen-i belâgatde tâze çemen ve nokta-i berâ‘at-i menûtı ol çemende mukle-i âhû-yı Hoten’dür  (Süleymaniye Kütüphanesi. Hamidiye. Nu. 1073. 3b).

Kaynakça

Arvas, Emre (2022). “Cenâbî’nin Cevâhirü’l-Garâib fî Tercemeti Dürri’l-Acâib Adlı Eseri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (28): 1-21.

Canatar, Mehmet (1993). Müverrih Cenâbî ve Cenâbî Târîhi. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Canatar, Mehmet, “Cenâbî Mustafa Efendi”. İslâm Ansiklopedisi. C. 7. İstanbul: TDV Yay. 352-53.

Canatar, Mehmet (2000). “Cenâbî: Hayatı, Eseri ve Tarih Görüşü”. Akademik Araştırmalar Dergisi (1/4): 259-289.

İşçimen, Tuba (2019). Cenâbî Mustafa’nın Dürr-i Meknûn’unda İlk Dönem İslâm Tarihi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.

Öztürk, Uğur (2021) “Kitaplar ve Hazineler: III. Murad’ın Kütüphanesi İçin Hazırlanmış Bazı Madalyonlu Eserler”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (27): 609-687.

Atıf Bilgileri

ARVAS, EMRE. "CEVÂHİRÜ’L-GARÂİB FÎ TERCEMETİ DÜRRİ’L-ACÂİB (CENÂBÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/cevahiru-l-garaib-fi-tercemeti-durri-l-acaib-cenabi-tees-1495. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].

Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 HAZÎRETÜ'L-HAZRAR VE'L-HADÎKATÜ'N-NUZRET (CENÂBÎ) Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi Dr. Bilal Güzel
 Görüntüle
2 ES-SEB'U'S-SEYYÂR (CENÂBÎ) Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
 Görüntüle
3 TÂRÎH-İ BİLÂD-I MAGRİB (CENÂBÎ) Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi Dr. Bilal Güzel
 Görüntüle
4 FURSAT-NÂME (CENÂBÎ) Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi Diğer Nesibe Yazgan Uslu
 Görüntüle
5 El-AYLEMÜ'Z-ZÂHİR FÎ AHVÂLİ'L-EVÂ'İL VE'L-EVÂHİR (CENÂBÎ) Cenâbî, Ebû Mehmed Mustafa Cenâbî Efendi Dr. Duygu KAYALIK ŞAHİN
 Görüntüle
6 DÎVÂN (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
 Görüntüle
7 MÜNŞE’ÂT (CA’FER) Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi Dr. Fatma Meliha Şen
 Görüntüle
8 TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş
 Görüntüle
9 KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî Doç. Dr. Himmet BÜKE
 Görüntüle
10 HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
 Görüntüle
11 ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) İdrîs, İdrîs-i Bitlisî Doç. Dr. ADNAN OKTAY
 Görüntüle
12 ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) Mesîhî, Îsâ Prof. Dr. Yunus KAPLAN
 Görüntüle
13 DÎVÂN (ŞÂMÎ) Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey Prof. Dr. Yunus KAPLAN
 Görüntüle
14 HEFT PEYKER (ABDÎ) Abdî Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
 Görüntüle
15 CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) Abdî Prof. Dr. Adnan Ince
 Görüntüle