XVII. yüzyılın ikinci yarısıyla XVIII. yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış olan ve Nakşibendî tarikatının Müceddidiyye kolunu Anadolu’ya ilk getiren sûfî olarak bilinen, yaşadığı dönemde büyük bir halk kitlesinin yanı sıra, devlet adamları, âlimler ve şeyhler üzerinde de etkili olan Muhammed Murâd-ı Buhârî ’nin en mufassal, en hacimli eseri.

Müellif, bu eserini elsine-i selâse denilen üç dilde (Arapça, Farsça ve Türkçe) kaleme almış, tertibi ve tanzimiyle emsali bulunmayan bir tasniftir. Eser Murâd-ı Buhârî’nin hayatından bahseden bazı kaynaklarda belirtildiği şekliyle bilinen tarzda yazılmış tefsir olmayıp, Ulumu’l-Kur’an tarzında yapılan bir çalışmadır. Eserin adından da bu durum anlaşılıyor. Yazar, bu eserini yazarken giriş kısmında Rağıb el-Isfehânî’nin el-Müfredat adlı eserinden faydalandığını ve Arapça kısımları aynen aldığını belirtmektedir (Şimşek 2004: 123; Ünal ve Yılmaz 2014: 1543).

Orijinal bir tertibi olan eserin ilk kısmında, mushaf sırasına göre her surenin bütün ayetlerinin son kelimeleri, sonrasında ayetlerin ilk kelimeleri verilmiştir. Daha sonra elif harfinden başlayarak sırasıyla Arap alfabesindeki harflerin sırasına göre kelime başında kullanımını esas alan alfabetik olarak bir sistem ile tasnif edilmiştir. Örnek olarak; “Kitâbü'l-Elif mine't-Tertîb” başlığı altında elifle başlayan kelimeler belirlenerek bunların içinde yer alan ayetler sure sırasına göre tanzim edilmiş, sonrasında mevcut sıralamaya göre belirlenen kelimeler “Kitâbü'l-Elif mine'l-Arabî” başlığıyla Arapça; aynı kelimeler “Kitâbü'l-Elif mine'l-Fârisî” başlığı altında Farsça ve “Kitâbü'l-Elif mine't-Türkî” başlığı altında Türkçe izah edilmiştir (Ünal 2013: 30; Yıldız 2017: 33). Eserin bazı yerlerinde Râgıb el-İsfahânî, İsmail b. Hammâd el-Cevherî ve Ali b. Hamza el-Kisâî gibi Arap sözlükçülerinin görüşlerine de atıfta bulunulmakla beraber tertip ve tanzimiyle orijinal olan eserdir. Ayrıca üç dilde yazılmış olması ve müfehres-müfredat karışımı bir tertiple düzenlenmesi bakımından kendine özgü düzeni ile türünde ilk sayılabilecek bir çalışmadır (Şimşek 2006: 186).

İki cilt halinde yazılmış olan eserin baskısı yapılmamıştır. Eserin yazımı 1131/1719’da tamamlanmıştır. Bu mufassal eserin kayıtlara alınmış ve herbiri farklı künyelemelerle ve farklı imla ile yazılmış 15 nüshasını tespit edildi. Öyle ki; dili, bazı kayıtlarda Türkçe, bazılarında Osmanlıca yazılmıştır. Bunlar: Râgıb Pâşâ Kütüphanesi’nde 102 numarada kayıtlı 37’şer satırdan oluşan 465 varaklık nüsha; Hacı Selim Kütüphanesi 107 numarada kayıtlı 521 varaklık nüsha; Mollâ Murâd Kütüphanesi’nde 311 numarada kayıdlı 239 varaklık nüsha; Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Veliyyüddîn Efendi bölümünde 449 numaralı 570 varaklık nüsha ve 450 numaralı 554 varaklık nüsha; Süleymaniye Kütüphanesi Ayasofya bölümünde 298 numarada kayıtlı 698 varaklık nüsha ve yine aynı kısımda 652 numarada kayıtlı 1. cildi 346 varak ve 2. cildi 378 varaklık nüsha ile Hamîdiyye bölümünde 65 numarada kayıtlı ve Muhammed Rüstem Raşid Efendi tarafından istinsâh edilen 536 varaklık nüsha; yine Süleymaniyye Kütüphanesi Hekimoğlu bölümünde, 440 numarada kayıtlı 335 varaklık nüsha; Murâd Buhârî bölümünde 25 numarada kayıtlı 486 varaklık nüsha; Re’îsü’l-Küttâb bölümünde 44 numarada kayıtlı 470 varaklık nüsha; yine aynı kütüphanede ve aynı bölümde 91 numarada kayıtlı 385 varaklık nüsha; Nuruosmaniye Kütüphanesi 479 numarada kayıtlı 624 varaklık nüsha, 480 numarada kayıtlı 939 varaklık ve 481 numarada kayıtlı 30 varaklık nüshadır (Ünal 2013:30-31).

Murad-ı Buhârî’nin biyografisi için bk. “Murâd-ı Buhârî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/muradi-munzavi