Balıkesirli Râsih'in (d. ?/? - ö. 14 Rebiülevvel 1144/16 Eylül 1731) modern öncesi Osmanlı toplumunun aydınları ve halk kültürüne dair kıymetli bilgiler veren eseri. Eserin ona aidiyeti, eserin metninde yer verilen açık bilgi ve karineler ile yakın zamanda tespit edilen mecmuasından hareketle tespit edilmiştir (ayrıntılı bilgi için bk. Yazar 2020a ve 2020b).

İhtiva ettiği ipuçlarına göre Bülgatü’l-Ahbâb’ın Mart-Nisan 1720 dolaylarında yazıldığı anlaşılmaktadır. Altı nüshası tespit edilen eserin İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY 1491 nüshasının başında diğer nüshalarda yer almayan bir giriş yer almaktadır. Râsih tarafından yazıldığından şüphe bulunmayan bu girişe göre eldeki nüsha Bülgatü’l-Ahbâb’ın özetlenmiş bir nüshasıdır. Râsih’in el defteri olarak nitelendirilebilecek mecmuasında verilen bilgi de (Yazar, 2020b) bunu teyit etmektedir. Burada verilen bilgiye göre Bülgatü’l-Ahbâb aslında bir mukaddime, bir hâtime ve 32 fasîle adı verilen bölümden oluşmaktadır. Halbuki elimizdeki nüshaların tümü muhteva bakımından İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi TY 1491 numarada kayıtlı nüsha ile aynıdır. Bu durum, eserin asıl versiyonu değil de mülahhas versiyonunun yaygınlaştığını düşündürmektedir.

Bülgatü’l-Ahbâb, klasik bir adap ve görgü kitabı değil Osmanlı toplumu ile halk dili ve kültürüne dair özgün bilgiler sunan bir eserdir. Eser uzunca bir mukaddime ile başlar. Müellif bunun akabinde "devletlü biri"nin nelere dikkat etmesi ve nelerden kaçınması gerektiğini örnekler vererek izah etmeye çalışır. Zurefânın hizmetçi ve köle seçiminde dikkat edeceği hususlar, hizmetçilerin zurefa katında nasıl davranması gerektiği, ekâbire muhatap olacak avâmın giyim kuşam, hal ve hareketler vs. ile devam eder. Eserin her birine "bülga" adını verdiği dokuz ve onuncu bölümleri, avam dillerinde kullanılagelen söz ve tabirlere hasredilmiştir. Bu itibarla söz konusu bölümler halk dili, söyleyişleri, kültürü ve folkloru açısından oldukça önemlidir. Benzer şekilde 11. bülgada halk arasında yaygın olarak kullanılan argo sözlerden, 12. bülgada Hıristiyan kültürü açısından önemli olan “kızıl yumurta”dan bahsedilmiştir. 13. bülgada ise Râsih “gazûb ile halîm”, “çabuk ile tenbel” gibi birbirine zıt anlamdaki mevzun kelimelerin uzunca bir listesini verip bunların asla yan yana gelmeyeceklerini ifade eder. Oldukça ilginç ve Osmanlı zurefasının Arapça özentisini göstermesi bakımından önemli olan 14. bülgada “küllü tavîlün ahmakun” yapısındaki Arapça mesel kalıbı kullanılarak 100 civarında Türkçeleştirilmiş yapıya yer verilmiştir.

Eseri dahil olduğu âdâb türü içerisinde farklılaştıran, Osmanlı kültür ve edebiyat tarihi açısından hayli önemli kılan bu konulardan sonra; kalbi ferahlatan şeyler, deyyusluk, delilik ve cenabet türleri, oğlancılık, şarap meclisi ve adabı, şarap türleri, tütün, kahve ve afyon gibi zararlı maddeler ve benzeri konulardan da ayrıntılı olarak bahsedilir. Bülgatü’l-Ahbâb’da ayrıca ariflerin tecrübeye dayalı hikmetli sözleri ile “vasiyye” başlıklı çoğu ekâbire yönelik somut tavsiyelerden oluşan vecizelere de yer verilir.

Râsih’in bu eserini önemli kılan özelliklerden biri XVII. yüzyılın ikinci yarısı ile XVIII. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı toplumunu, sosyal hayatını oldukça canlı ve realist bir biçimde tasvir etmesidir. Müellif, eserinde yer verdiği herhangi bir konuda bizzat yaşadığı dönem üzerinden örnekler vermekte, çoğu zaman bahsettiği bir kavram ya da kelimenin Türkçe asıllı karşılığını, özellikle de halk arasında yaygın olan eşdeğerini verme eğilimindedir. Bunun yanında “durûb-ı Türkî’de, edâ-yı Türkî’de” gibi ifadelerle yine halk arasında yaygın olarak kullanılan atasözlerine de sık sık yer verdiği görülmektedir. Kimi ağız özelliklerinden örnekler verilmesi, halk arasında yaygın olan argo sözlerin derlenmiş olması ve halk arasında yaygın olduğu söylenen bazı hikayelere yer verilmesi de eserin halkbilimle güçlü ilgisine işaret eden diğer unsurlardır. Bülgatü’l-Ahbâb’ın önemli bir özelliği de Râsih’in dil konusundaki görüşleridir. Özellikle konuşma diline dair ifadeleri bu sahadaki araştırmalar için önemli veriler sunmaktadır. İnsanın ahlakını güzelleştirdikten sonra kendisine en fazla gerekli olan şeyin “ıslâh-ı lisân” olduğunu aktaran Râsih, dil kullanımında orta yolu tutmaktadır. 

Rasih’e dair iki çalışmada (Selçuk 2014a, 2014b), eserin neredeyse her bir nüshası farklı bir eser olarak tanıtılmıştır. Beş ayrı eser olarak telakki edilen eserlerin tamamı Bülgatü’l-Ahbâb’ın farklı nüshalarıdır. Selim Önler, bir makaleyle tanıttığı (2019) eser üzerine hazırladığı doktora tezini 2021’de tamamlamıştır.

Şairin biyografisi için bk. “Râsih, Balıkesirli Râsih Ahmed Bey”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/rasih-balikesirli-rasih-ahmed-bey.