BAHRU’L-GARÂYİB / NİSÂRÜ’L-MÜLK / LÜGAT-I HALÎMÎ (HALÎMÎ)
Farsça-Türkçe sözlük
Halîmî, Lütfullâh (d. ? - ö. 902/1496-97’den sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Halîmî’nin Farsça-Türkçe olarak hazırladığı manzum sözlük. Anadolu’da yazıldığı bilinen manzum Farsça-Türkçe sözlüklerin ikincisidir. 850/1446-47 yılında tamamlanan eserin, Amasya valisi Şehzâde Bâyezîd (ö. 918/1512)’e sunulduğu düşünülmektedir. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Bölümü, Nu. 3281 ve İzmir Bölümü, Nu. 681’de kayıtlı yazmalardaki mukaddimeden müellifin esere verdiği adın Bahrü’l-Garâyib olduğu anlaşılmaktadır (Uzun 2020: XI). Sözlükte, aruzun çeşitli kalıplarında yazılmış yirmi bir şiir ve sekiz rubai ile mensur olarak kaleme alınmış mastarlar bölümü yer almaktadır. 1350 beyit kadar tutan eser bazen Farsçadan Türkçeye, bazen de Türkçeden Farsçaya çevrilmiş kelimelerden oluşmaktadır. Toplamda 5540 Farsça kelimenin anlamı verilmiştir. Şair daha sonra şerh ederek zenginleştirdiği ve 872/1467-68 yılını tarih düşürdüğü eseri, iki defter halinde yeniden tertiplemiş ve bu tertibe de Nisârü’l-Mülk adını vermiştir. Eser bazı kaynaklarda (Balcı 2007: 1052, Rieu 1888: 137) bu adla ya da “Lugat-ı Halîmî” adıyla da anılmaktadır (Erkan 1991: 513).

Önsözünde belirttiğine göre, Halîmî bir sözlük hazırlamayı düşünmüş ve bunun üzerine Abdülhamîd-i Sivâsî’nin Lüccetü’l-‘Acem min Lügati’l-Furs adlı eserini baştanbaşa yeniden düzenlemeye karar vermiştir. Halîmî’nin eklediği yeni birçok kelimeyle birlikte Abdülhamîd’in eserinden hayli hacimli yeni bir eser meydana gelmiştir. Halîmî sözlükte geçen bazı Farsça kelimelerin tereddütle karşılanması üzerine Rûdekî, Hâfız, Mevlânâ, Nizâmî, Enverî gibi pek çok şairden seçtiği Farsça mısra, beyit ve sözlerle bu kelimeleri örneklendirmiştir (Uzun 2005: 6). Bahrü’l-Garâyib gerek düzeni gerekse içerdiği örnekler bakımından orijinal bir eserdir. Kendisinden sonra yazılan sözlüklere de kaynaklık etmiştir.

Eserin “elif, bâ” harflerini kapsayan kısmı üzerine bir yüksek lisans tezi yapılmıştır (Faroe 1991). Adem Uzun ise Lügat-ı Halîmî şerhlerini de kapsayan bir doktora tez çalışması hazırlamış (2005), daha sonra bu çalışmasını kitap olarak yayımlamıştır (2013). Uzun'un Bahrü'l-Garâyib, Lütfullah Halîmî adıyla bir çalışması daha mevcuttur (2020)

Şairin/Nâsirin biyografisi için bk. "Halîmî, Lütfullâh". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğühttp://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/halimi-lutfullah 

Eserden Örnekler


hân: Ulu beg ve kârbânsarây ve hânumân ma’nâsına ki ev bark dimek olur. Yalıñuz hân ve yalıñuz mân dahi isti’mâl olınur. Hâfız:

         Beyâ ki Türk-i felek hân-ı rûze gâret kerd

         Hilâl-i ıyd be-devr-i kadeh işâret kerd

hânedân: ehl-i beyt.

hânumân: ev barh, muttasıl yazılıb bir lugat olmışdur.

hâne: ev, beyt ma’nâsına.

hâver: magrib. Nitekim Esedî Tûsî işrâtı sâ’at beyânında buyurıbdur. Beyt:

        Sûy-ı hâver âyed bedîd âfitâb

        Hem âteş koned cûş-ı tûfân hem âb

Hak lugat budur ki nakl olundı. Erbâb-ı lugat, cümle bunuñ üzerine ittifâk itmişlerdür. Amma şâ’irler maşrık ma’nâsına çok isti’mâl iderler. Enverî:

         Be-dest ‘aşk-girifte ümîd dâmen-i dil

         Ki âfitâb hem eknûn ber-âyed ez-hâver

hây: lezzet ve tad ma’nâsına isim isti’mâl olınur ve hâvîden lafzından sîga-i emr ve vasf-ı terkîbî. (Uzun 2005: 127)

Kaynakça


Balcı, Rüştü (2007). Kâtip Çelebi, Keşfü’z-Zunûn Esâmi’l-Kütübi ve’l-Fünûn. C. 3. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Erkan, Mustafa (1991). “Bahrü'l-Garâib”. İslâm Ansiklopedisi. C. 4. İstanbul: TDV Yay. 513-514.

Faroe, C. E.  (1991). Lütfullah Halîmî'nin Bahru'l-Garâ'ib'i. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Öz, Yusuf (1996). Tarih Boyunca Farsça-Türkçe Sözlükler. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Rieu, P. Charles (1888). Catalogue of the Turkish Manuscripts in the British Museum. London.

Uzun, Adem (2005). Lügat-ı Halîmî (İnceleme-Metin). Doktora Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.

Uzun, Adem (2013). Lügat-ı Halîmî, Lütfullah b. Ebu Yusuf el Halîmî. Ankara: TDK Yay.

Uzun, Adem (2020). Bahrü’l-Garayib, Lütfullah Halîmî. Ankara: Pegem Akademi.

Atıf Bilgileri


AYTAÇ, ASLI. "BAHRU’L-GARÂYİB / NİSÂRÜ’L-MÜLK / LÜGAT-I HALÎMÎ (HALÎMÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/bahrul-garayib-nisarul-mulk-lugat-i-halimi-halimi. [Erişim Tarihi: 27 Şubat 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 GÜLŞEN-İ ZÎBÂ (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
Görüntüle
2 NİSÂRÜ’L-MÜLK (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
Görüntüle
3 MUSARRİHATÜ’L-ESMÂ (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ
Görüntüle
4 LUGAT-İ HALÎMÎ / ŞERH-İ BAHRU’L-GARÂYİB / ÎZÂH-I BAHRU’L-GARÂYİB / EL-KÂ'İME / EL-KÂSIMİYYE (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Öğretmen Ece Ceylan
Görüntüle
5 HISNU’L-HASÎN / [KİTÂBU TÂ’İYYETİ’L-HALÎMÎ MA’A ŞERHİHÂ] (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Dr. ırmak kaçar
Görüntüle
6 TUHFE-İ MUKADDİMETÜ'L-LUGA (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Dr. ırmak kaçar
Görüntüle
7 ER-RİSÂLE Fİ̂-BEYÂNİ FENNİ’L-MU'AMMEYYÂT / KAVÂ'İDİ’L-MU'AMMÂ (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Prof. Dr. muhittin eliaçık
Görüntüle
8 RİSÂLE FÎ TECNÎSÂT VE’T-TEŞBÎHÂT VE’L-MECÂZÂT (HALÎMÎ) Halîmî, Lütfullâh Prof. Dr. muhittin eliaçık
Görüntüle
9 CÂMASB-NÂME (ABDÎ) Abdî, Mûsâ Prof. Dr. Müjgân Çakır
Görüntüle
10 TERCÜME-İ KASÎDE-İ BÜRDE (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Doç. Dr. Bünyamin Ayçiçeği
Görüntüle
11 RİSÂLE Fİ’L-MEBDE’İ VE’L-MA’ÂD (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Öğretmen Ece Ceylan
Görüntüle
12 NEKÂVETÜ’L-EDVÂR (HÂCE ABDÜLAZÎZ) Abdülazîz, Abdülkâdir-zâde, Hâce Abdülazîz, Usta Abdülazîz Doç. Dr. Recep Uslu
Görüntüle
13 DÎVÂN (ADLÎ) Adlî, Sultân Bâyezîd-i Velî bin Fâtih Sultân Mehmed Prof. Dr. YAVUZ BAYRAM
Görüntüle
14 DÎVÂN-I TÜRKÎ (ADNÎ) Adnî, Mahmûd Paşa Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren
Görüntüle
15 DÎVÂN-I FÂRİSÎ (ADNÎ) Adnî, Mahmûd Paşa Dr. Öğr. Üyesi Hulusi Eren
Görüntüle
16 DÎVÂN (ÂFİTÂBÎ) Âfitâbî Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
17 DÎVÂN (ÂHÎ) Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend Doç. Dr. Osman Kufacı
Görüntüle
18 HÜSREV Ü ŞÎRÎN (ÂHÎ) Âhî, Benli Hasan, Dilsiz Dânişmend Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle