Osmanlı dönemi iddialı münşilerinden Okçuzâde Mehmed Şâhî’nin kırk hadis türündeki Türkçe eseri. Okçuzâde bu eserinde, muhtelif konularda seçip derlediği hadisleri evvela kıta nazım biçimindeki ikişer beyitle (dörtlüklerle) nazma aktarıp Türkçeye tercüme etmiş, ardından da bu hadisleri klasik şerh geleneğine uygun olarak ancak oldukça münşiyâne bir nesir dili ve üslubuyla şerh etmiştir (Öksüz 2016: 19).

Eserine, görece kısa bir hamdele ve salvele ile başlayan müellif, eserinin sebeb-i telifi kısmında öncelikle buluğ çağına eriştiğinden beri ilimle meşgul olduğunu ve cahillerden uzaklaşıp kendi köşesinde gece gündüz ilim kesbine çalıştığını ifade eder. Ardından büyük âlimlerin tasniflerine dikkatlice bakınca her birinin dinî ilimlerde hadis derlemeye çalışarak Hz. Peygamber’in şefaatine ulaşmaya gayret ettiklerini, kendisinin de bu büyük âlimlere uyarak kırk hadis konusunda yeni tarz bir eser kaleme almak istediğini belirtir. Bu amacına binaen sahih hadislerden olmak koşuluyla hadis ve siyer kitaplarından, herhangi bir şiir ya da nazım kastı olmaksızın, kendiliğinden mevzun bazı manzum ve fasih sözleri derleyip bunları tertip ettiğini, sonrasında her birini birer kıta ile nazma aktarıp Türkçeye tercüme ettiğini beyan eder. Hadisleri nazma aktarmak için seçtiği vezinlerin illet ve zihaflardan ari vezinler olmasına dikkat ettiğini özel olarak vurgulayan Okçuzâde, eserini Azîz Mahmud Hüdâyî’ye ithaf eder. Bu kısımda Hüdâyî’nin uzunca bir övgüsüne yer verdiği gibi onun tasavvuf yolundaki tekâmülünü de özetleyip ulaşabildiğini belirttiği eserlerini de sayar.

Sebeb-i telifi izahtan sonra eserin asıl kısmına geçen yazar, önce seçtiği hadisin nazma aktarılmış tercümesine yer verir. Bunu yaparken birçok hadisin tam ya da kısaltılmış metnini de tercümeye dahil eder. Hadisin metnine yer verip kaynağını açıkladıktan sonra nazma aktardığı hadisi dil ve anlam bakımından şerh eder. Eserin bu kısımları münşiyâne bir üslupla kaleme alınmıştır. Eserinin hatimesinde tercih ettiği bu üslup dolayısıyla eleştirilebileceğini öngören Okçuzâde dini konularda böyle bir üslup kullanımının ağır kaçabileceğini ancak seçtiği külfetli kelimeleri genellikle çokça bilinen eş ya da yakın anlamlı kelimeleriyle birlikte kullanarak anlam bakımından oluşabilecek zorluğun önüne geçmeyi amaçladığını belirtir.

Müellif hadisleri konularına göre değil, daha çok aruza uygunluğa göre seçmiştir. Dolayısıyla metinde; Kur’an hizmetinden Şeyhayn’ın faziletine, zamanın hayrını araştırmadan rızık için çalışmaya, uzun ömürden keşke dememeye, güzel ahlâktan zühdün önemine, hayânın kıymetinden yetim malı yemenin vebâline, Kureyş’in faziletinden Necid’in fesadına, Eyyûb’un sabrından Dâvûd’un kulluğuna, yöneticiye sabırdan anne-baba hukukuna, ölümü hatırlamadan ilmin değerine, fakrın meziyetinden ağniyâdan sakınmaya, sünnete uymadan isimlerin önemine, fakîhlerin faziletinden yöneticinin merhametine, gece karanlığından cehennemin kükreyişine, mü’minlerin birlikteliğinden ümmetin kutluluğuna, yumuşak huyluluktan tevâzu‘ ve kereme, âkıbeti düşünmeden hesaba çekilmeye kadar kırk hadiste kırk ana konu işlenmektedir (Öksüz 2016: 27).

Mehmed Şâhî, eserini kaleme alırken dinî, tasavvufî, edebî pek çok kaynaktan istifade etmiştir. Bunlardan genelde manen yararlanıp bilgileri kendi ifadesiyle sunan müellif, nadiren lafzî iktibas yapmaktadır. Kaynakların bazen ismini bazen müellifini zikreden Mehmed Şâhî, bazen her ikisini birlikte vermektedir. Şerh ettiği hadisleri, genelde Suyûtî’nin Câmi‘u’s-Sağîr adlı eserinden alan müellif, Suyûtî’nin söz konusu hadisi aldığı kaynağa da işaret etmektedir. Bu hususta diğer hadis külliyatlarını da kullanan Mehmed Şâhî, şerh kısmında dinî, tasavvufî, tarihî, edebî pek çok kaynak kullanmaktadır (Öksüz 2016: 49).

Eser üzerinde doktora tezi hazırlayan Yılmaz Öksüz eserin 45 yurt içi, 14 yurt dışı olmak üzere toplam 59 yazma nüshasını tespit etmiştir (2016: 211. Belirlenen nüshaların tanıtımı için bk. 211-221). Ayrıca eserin tamamı 1313 (1895) yılında İstanbul İkdam matbaasında basılmışken manzum kısmı da Okçuzâde’ye ait kırk ayet tercümesiyle birlikte Mekteb-i Sultânî Arapça muallimlerinden Hâfız Refi‘ tarafından Arap harfleriyle neşredildiği bilgisini verir (Öksüz 2016: 19). Farklı birkaç kaynakta (örneğin Karahan 1991; Yazar 2011) tanıtımı yapılan eser, doktora tezi kapsamında Yılmaz Öksüz tarafından bir incelemeyle birlikte Latinize edilmiştir (2006).

Yazarın biyografisi için bk. "Zeynî/Şâhî, Okçu-zâde Nişancı Mehmed Paşa". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zeyni-sahi-okcuzade-nisanci-mehmed