- Yazar Biyografisi (TEİS)
İlâhî - Madde Yazarı: Dr. Öğr. Üyesi Büşra Kaplan
- Eser Yazılış Tarihi:878/1473-1474
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Divan-Tekke Edebiyatı
- Dönemi:Başlangıç-15. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Manzum-Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Şerh
- Yayın Tarihi:30/03/2022
RȖŞENÎ-NÂME / ŞERH-İ EBYÂT-I DEDE ÖMER RÛŞENÎ (İLÂHÎ)
şerhİlâhî (d. ?/? - ö. 1480’den sonra)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Dede Ömer Rûşenî’nin Divan’ında 26. sırada yer alan (Tavukçu 2005: 140, Aydemir 1990: 158) yedi beyitten oluşan “olmaz” redifli tasavvufi şiirin şerhi. Bu eserin varlığına ilk defa Sadık Yazar tarafından dikkat çekilmiştir (Yazar 2011: 652). İki nüshası bulunan eserin bir nüshası Milli Ktp. Yz. A. 637/3 numarada “Eş’âr” adıyla diğer nüshası ise Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi 390 numarada “Şerh-i Ebyât-ı Ömer Rûşenî” adıyla kayıtlıdır. Eserin eldeki iki nüshası üzerine Büşra Kaplan tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (2015). Eserin müellifi ise hakkında kaynaklarda bilgi bulunamayan İlâhî mahlaslı şârih bir şairdir (Kaplan 2020: 634-636).
Manzum ve mensur karışık bir halde kaleme alınmış bu şerhte klasik tertip hususiyeti olan besmele, hamdele ve salvele takip edildikten sonra “ammâ bâ’d” denilerek müellif kendisinden bahsetmiştir. Ardından şiirini şerh edeceği Dede Ömer Rûşenî’den bahsedip ona hem manzum hem de mensur biçimde övgüde bulunmuştur. Ardından, eserin sebeb-i telifinden bahsetmiş ve şerh edeceği metnin tamamını vermiştir. Daha sonra, sırasıyla beyitleri hem mensur olarak hem de o beyitlerin anlam çerçevesi dahilinde kaleme aldığı ve genellikle mesnevi formundaki şiir parçaları aracılığıyla manzum olarak şerh etmiştir. Hatime bölümünde, eserinin adını Rûşenî-nâme koyduğunu ve onu 878/1473-1474 yılında tamamladığını belirttikten sonra dua ederek eserini tamamlamıştır (Kaplan: 2015: 46-110). İlâhî’nin bu eseri şu anki bilgilerimize göre Anadolu sahasında Türkçe bir şiire Türkçe olarak yazılmış ilk şiir şerhi konumundadır (Kaplan 2020: 636).
Müellifin biyografisi için bk. “İlâhî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ilahi-divan-sairi-sarih
Eserden Örnekler
Beyt-i çehârom
Aç gözün sûfî iç mey-i sâfı
Zühdi koy dime mey mubâh olmaz
Dinle yine ey tâlib-i râgıb ve ey ehl-i 'ışka musâhib! Dördünci beytün ma'nisini erişdüre murâda seni ki “aç gözün sûfî” işâretdür basîret-i kalbe ya'nî gönül gözine ve yaluguz sûfîye mahsûs degül bu hitâb belki 'âmdur cümle tâliblere ya'nî; aç gönül gözini gör andan mahbûb yüzini yine anunla bu sözün yüzini ki basîret-i kalb açılmasa ve anun yüzindeki gubâr saçılmasa câm-ı cihân-nümâ olmaz ve âyine-i kibriyâ olmaz pes her tâlibe lâzımdur ki cidd [ü] cehd eyleye ve zikr [ü] fikre meşgûl ola, tâ meftûh ola 'aynı ve merfû' ola şems-i rûhun 'aynı ki hadîs-i Resûldür 'aleyhisselâm “ ”اذا احبالله عبدا فتح عليه باب قلبه ya'nî her gâh ki Hak bir kulın sevse açar basîretini ve içirür câm-ı hakîkatini tâ tecellî-yi nûrına lâyık ola ve gaflet meyinden ayık ve ana tecellî eyleye nûr-ı likâ olur; mesel “ ”و حر موسى صعقا pes “aç gözün sûfî” emrdür pîr-i mürşid cânibinden, mürîd-i sâhib-i irâdete, ki tâlibdür genc-i sa’âdete, “iç mey-i sâfı” ya’nî çün basîret-i kalb-i sâhib-i ‘ayn oldı ve küdûretden safâ buldı ve san'at-ı beşeriyyeden sâf u musaffâ “iç mey-i sâfı” ki murâd “mey-i sâfî”den zülâl-i hayât-ı ma’rifetdür şarâb-ı nâb- ı hakîkat,
Şi'ir
İçmeyince câm-ı ma'nîden şarâb
Olmayınca mest-i medhûş-ı harâb
Açmayınca dîdesinden perdesin
Cân içinde görmeye perverdesin (Kaplan 2020: 637)
Kaynakça
Aydemir, Semra (1990). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.
Kaplan, Büşra (2015). Rûşenî-nâme: Şerh-i Ebyât-ı Rûşenî (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Kaplan, Büşra (2020). “15. Yüzyılda Bir Şair ve Şârih: İlâhî ve İki Eseri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 60 (2): 629-644.
Tavukçu, Orhan Kemal (2005). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Erzurum.
Yazar, Sadık (2011). Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | MÜŞKİL-GÜŞÂ (İLÂHÎ) | İlâhî | Dr. Öğr. Üyesi Büşra Kaplan |
Görüntüle | ||
| 2 | VAHDET-NÂME (ABDURRAHÎM) | Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân | Prof. Dr. Mehmet Sarı |
Görüntüle | ||
| 3 | GARÎB-NÂME (ÂŞIK) | Âşık Paşa, Âşık | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
| 4 | U’CÛBETÜ'L-GARÂYİB FÎ NAZMİ’L-CEVÂHİRİ’L-ACÂYİB (BAHÂ) | Bahâ, Bahâeddîn ibn Abdurrahmân-ı Magalkaravî | Prof. Dr. Mustafa Arslan |
Görüntüle | ||
| 5 | KISSA-İ İSKENDER (HAMZAVÎ) | Hamzavî | Dr. Öğr. Üyesi Munise KOÇ |
Görüntüle | ||
| 6 | BAHRÜ'L-HAKÂYIK (HATÎBOĞLU) | Hatîboğlu | Prof. Dr. Vahit Türk |
Görüntüle | ||
| 7 | GÜLZÂR-I MA’NEVÎ / GÜLZÂR / DÎVÂN-I GÜLZÂR / KİTÂB-I GÜLZÂR (İBRÂHÎM TENNÛRÎ) | İbrâhîm Tennûrî | Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal |
Görüntüle | ||
| 8 | GÜLŞEN-İ NİYÂZ (İBRÂHÎM TENNÛRÎ ?) | İbrâhîm Tennûrî | Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan |
Görüntüle | ||
| 9 | [DÎVÂNÇE] (ÂŞIK) | İbrâhîm Tennûrî | Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan |
Görüntüle | ||
| 10 | DÂSTÂN-I SÂHİB-KIRÂN (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) | ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ | Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu |
Görüntüle | ||
| 11 | DÂSTÂN-I DUHTER HİKÂYE-İ YAHUDÎ (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) | ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ | Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu |
Görüntüle |