Edirneli Ahmed Bâdî’nin atasözleri ve deyimler derlemesi. Divan şairi, tarihçi, hattat ve matematikçi olarak eserler vermiş olan Bâdî’nin, Riyâz-ı Belde-i Edirne adlı hacimli bir şehir tarihi, Bâdî ve Râcih mahlaslarıyla yazdığı şiirlerinden meydana gelen bir Dîvân'ı ve Tavzîhü’l-Ebvâb Alâ Teshîli’l-Hisâb adlı bir matematik kitabı mevcuttur.

Ahmed Bâdî rahatsızlığı sebebiyle 1873’te iki yıl süreyle devlet vazifesinden ayrılmış ve Armağan’ı bu boş kaldığı dönemde kaleme alarak atasözü ve deyimlerin ele alındığı eserler içinde en hacimlisini ortaya koymuştur. Bâdî; atasözlerini, deyimleri ve bunların divan şiirindeki örneklerini tespit ederek alfabetik sırayla yazmıştır. Eserin ilk sayfasının sol üst köşesinde müellif, uzlet döneminin bir meyvesi (semere-i hâl-i uzlet) diye nitelendirdiği Armağan’a 1291’de (1874) başladığını ve 1292’de (1875) bitirdiğini kaydetmiştir. İlk üç sayfa muhtemelen mukaddime için ayrılmışken, sonradan müellif hattıyla konu dışı beyitlerle doldurulmuştur. 4-7. sayfalar arasında ise alfabetik sıra ile fihrist yer almaktadır. 8-10. sayfalarda yine konu dışı beyitler bulunmaktadır. 11-17. sayfalar tamamen boş bırakılmış, boş olan 17. sayfanın ortasına kırmızı mürekkeple “Müellif hattıyla” ibâresi kaydedilmiştir. Esas Armağan metni ise 18. sayfadan başlamaktadır. Eser, 274. sayfada “ye” harfi ile tamamlanmış, 295. sayfaya kadar boş bırakılmış, 295-297. sayfalara ilaveler yapılmıştır. Bâdî, Armağan’ı, harf sırasına göre düzenlemiş olmasına rağmen sonradan rastladığı atasözü ve deyimleri, boş bulduğu yerlere yazmış ve ilgili harflere ilave edilmesi gerektiğini işaret etmiştir. Öyle ki, eserin bazı sayfaları tek kelime yazacak yer bırakılmadan doldurulmuştur. Eserde, harf başlıkları ve her atasözü ya da deyimin numarası ve şairin dikkatini çeken bazı beyitler kırmızı mürekkeple yazılmıştır.

Ahmed Bâdî, eseri meydana getirirken; önce numaralandırmak suretiyle atasözü ya da deyimi vermiş, daha sonra hemen altına ya da sayfanın herhangi bir yerine o atasözü ve deyimin geçtiği klasik şiir örneklerini yazmıştır. Atasözü ve deyimin altına, halk arasında ve klasik şiirde kullanım sıklığıyla doğru orantılı olarak bazen bir bazen de farklı şairlere ait yirmiye varan beyit örneği verilmiştir. Bazı atasözlerinde ise hiç örnek yer almamaktadır. Armağan, manzum örnekli bir derleme eseri olmakla birlikte, içerisinde 24 adet nesir parçası da mevcuttur. Bu örnekler Nâbî’nin münşeatından ve Cevabnâme’sinden, Ahî’nin Hüsn ü Dil’inden ve Basiret gazetesindendir. 478 şaire ait 5106 şiir örneği ve az sayıdaki nesir örneği göz önüne alındığında, Armağan’a manzum örnekli atasözleri ve deyimler kitabı demek daha doğru olur.

Eserde; “açıkgöz, başıbozuk, fındıkçı, ipsiz, mimli ” örneklerinde olduğu gibi 27 adet tek kelimeden oluşan deyim yer almaktadır. Şairi bilinen “Söndürme öz elinle yandırdığın çerâğı” veya “Nush ile yola gelmeyeni etmeli tekdîr / Tekdîr ile uslanmayanın hakkı kötektir” gibi bazı meşhur mısra ve beyitler atasözü olarak değerlendirilmiş ve alfabetik numaralandırmaya dâhil edilmiştir. Armağan’da atasözü ve deyimin altına en fazla şiir örneği verilen şairler; Âhî, Atâyî, Bâdî, Bağdatlı Rûhî, Belîğ, Fâzıl, Fevrî, Ziyâ’î, Hevâyî, Necâtî, Sâbit, Sünbülzâde Vehbî, Yahyâ Beğ ve Zâtî’dir. Divanların dışında en çok şiir örneği alınan eserler ise; Atâyî-Hamse, Fâzıl- Zenân-nâme, Sâbit-Edhem ü Hümâ, Vehbî- Lutfiyye, Yahyâ Beğ-Kitâb-ı Usûl’dür.

Eser, Edirne İl Halk Kütüphanesinde T.Y. 2304 numarada kayıtlıdır. Bâdî’nin Armağan'ını ilk olarak Edirne İl Halk Kütüphanesindeki yazma eserler üzerine araştırma yapan Günay Kut (1979: 259) tanıtmıştır. 5675 atasözü ve deyimle, bu atasözü ve deyimleri ihtiva eden 5106 örnek beytin ve az sayıda mensur örneğin yer aldığı bu eser hakkında iki yüksek lisans tezi yapılmıştır (Gürgendereli 1994; Günay 1994). Süreyya Beyzadeoğlu, Müberra Gürgendereli ve Fatih Günay tarafından hazırlanan eserin basımı, Edirneli Ahmed Bâdî Efendi Armağan adıyla yapılmıştır (2004). Metin tespitinin yapıldığı bu nüshanın dışında Armağan’ın ikinci bir nüshasının Cem Dilçin’in özel kütüphanesinde bulunduğu bilinmektedir.

Müellifin biyografisi için bk. "Bâdî, Râcih, Ahmed". Türk Edebiyaı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/badi-ahmed