Hacı Bektaş Dergâhında 19 yıl (1849-1868) dedebabalık yapmış olan Ali Turâbî’nin (Azar 2005: XIII) sanatını yansıtan eseridir. Eser hakkında doktora tezi yapan Azar, Dîvân’ın müellif hattının Bedri Noyan dedebaba tarafından Amerika Birleşik Devletleri’ne götürüldüğünü tespit ettikten sonra, eserin Türkiye’deki nüshalarını da belirlemiştir (Azar 2005: XIII). Dîvân üzerine çalışması bulunan Altınok’un incelemesinde kullandığı nüshanın müstensihi Ali Baki Gül olup eser 1897 Harız/24 Aralık 1956’da düzenlenmiştir. Nüshada, Turâbî Dîvânı toplam 145 sayfa olup, Turâbî Dîvânı’nın bitiminden itibaren Ali Baki Gül’ün kendi dîvânı toplam 51 sayfa olarak yer almaktadır (Altınok, 2006: 20). Altınok’un incelediği bu nüshada 1 münâcât, 324 gazel, 2 tarih, 1 naat, 2 mersiye, 1 hatime şiiri, 1 sakînâme, 1 muaşşer, 1 mütesebbi’, 6 müseddes, 2 tahmis, 1 muhammes, 20 murabba, 2 müfred gazel ve hurûf-i hece ile 28 müfred bulunmaktadır (Altınok, 2006: 20). Altınok, Dîvân’ın ‘bu tab-ı şi’rime bâis benim bir nevcivan oldu’ dizesiyle başlayan şiirinin taç beyitinin son mısraındaki noktalı harflerinin ebced hesabına dayanarak, eserin h. 1257/m. 1841 yılında tamamlandığını belirtmektedir (Altınok 2006: 19). Turâbî’nin nefesleri Bektaşî dergâhlarında âyin-i cem törenlerinde en çok okunan şiirlerden olmuş ve böylelikle sözlü kültürün de bir parçası hâline gelerek, yeniden yaratılma aşamasında birtakım değişikliklere uğramıştır. Bu durum da eserde kafiye, vezin ve ölçü bakımından eksiklikler oluşmasına sebep olmuştur (Azar 2005: 7). Altınok, Turâbî’nin Dîvânında yalnızca aruz ölçüsü kullandığını belirtmektedir (Altınok 2006: 19). Dîvân’da Bektaşiliğin felsefesini açıklayan şiirler çoğunlukta olmakla birlikte, tasavvuf ilkeleri de sıklıkla rastlanan konulardandır (Azar 2005: 88). Turâbî, Dîvân’da en çok aşıkâne tarz şiirlere yer vermiş olup bu şiirlerinde Fuzûlî etkisi gözlemlenmektedir (Azar 2005: 95). Azar doktora çalışmasında Turâbî Dîvânı’nın sekiz nüshasını tespit etmiş, çalışmasında esas nüsha olarak Millî Kütüphanede 4802 numarada da kayıtlı olan, Millet Kütüphanesi Ali Emiri Bölümü 68 numaraya kayıtlı nüshayı kullanmıştır. Bu nüshanın istinsah tarihi 1876 olup müstensihi Timur Saafi Selaaniki’dir. Eser serlevha tezhipli olup kırmızı cetvel içinde 17 satır bulunmaktadır. Mahlaslar, Hurufi simgesi olan işaretler ve özel isimler kırmızı, geri kalan kelimeler siyah mürekkeple yazılmıştır. Dîvân’ın genelinde rik’a hattı kullanılmasına karşın, başındaki münâcâat ve sonundaki ketebe kaydı ta’lik hattı ile yazılmıştır (Azar 2005: 103). Dîvân’ın diğer nüshaları Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Nüshası, İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı Nüshası, üç tane Millî Kütüphane Nüshası, Ankara İl Kütüphanesi Nüshası ve Ankara İl Halk Kütüphanesi Nüshası’dır (Azar 2005: 338-341).

Dîvân’da saz şiiri ve klasik şiir nazım şekilleri kullanılmış olup en çok kullanılan nazım şekli gazeldir (toplam 407 gazel). Gazellerin beyit sayıları farklılık gösterse de en çok yedi beyitli gazeller diğerlerinden daha fazladır. Dîvân’da bulunan âşık tarzındaki şiirler ise 11’li hece ölçülü şarkı ve destandır (Azar 2005: 105). Azar’ın belirttiği üzere, Turâbî Dîvânı’nda aruz vezinli şiirler fazla olmakla birlikte hece vezinli şiirler de vardır. Ancak şiirlerde aruz hataları fazlaca bulunmakta, hatta bazı durumlarda şiirler ne aruz veznine ne hece veznine uymaktadır. Dîvân’da en çok kullanılan aruz vezni Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilâtün Fâ’ilün olup şiirlerin kafiyelerinde bir bütünlük görülmemektedir (Azar 2005: 107-109).

Eser ‘Yeni Türk Dili’ dönemine dâhil olan XIX. yüzyılın ikinci yarısında yazıldığı için, dil özellikleri açısından günümüz Türkçesi ile çok az farklılık göstermektedir (Azar 2005: 110). Bunun yanında eser Eski Anadolu Türkçesinden kaynaklanan bazı özel kullanımlara da sahiptir (Savran 2010: 339). Üslup olarak ise, Alevî-Bektaşî Edebiyatı geleneğine bağlı olan eser içten, samimi ve sade bir görünüm sergilemektedir (Azar 2005: 110). Dolayısıyla eserdeki şiirler didaktik bir şekilde yazılmıştır. Hurufilikle ilgili imgelerin bulunduğu az sayıda şiir ise daha güç anlaşılır bir görünüm sergilemektedir (Azar 2005: 115). Turâbî Dîvânı’nda, diğer Bektaşi şairlerden farklı olarak, Hacı Bektaş ve Fazl-ı Hurufî kültleri pek ön planda değildir. Dîvân’da kullanılan kelimelerin büyük çoğunluğu Arapça ve Farsçadır. Bunun yanında Eski Türkçe kaynaklı kelimeler ve Eski Anadolu Türkçesi yazımına uygun kullanımlar da söz konusudur (Savran 2010: 339).

Eser ile ilgili Birol Azar, Turâbî Dîvânı (İnceleme-Metin) isimli bir doktora tezi hazırlamıştır (Azar 2005). Eserin tenkitli metni Baki Yaşar Altınok tarafından Turâbî Dîvanı Yanbolulu Ali Turâbî Baba ismiyle yayımlanmıştır (Altınok, 2006). Eser ile ilgili Birol Azar’ın (Azar 2015) ve Hülya Savran’ın (Savran 2010) makaleleri bulunmaktadır.

Şairin biyografisi için bk. ‘‘Turâbî, Yanbolulu Ali’’. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü.. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/turabi-yanbolulu-ali