TUHFE-İ VÂFÎ (VÂFÎ)
manzum sözlük
Sıdkî-zâde Osmân Vâfî Efendi (d. 1250/1834-35 – ö. 1308/1890-91)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Osmân Vâfî Efendi tarafından kaleme alınan üç dilli (Arapça-Farsça-Türkçe) manzum sözlük. Eser, toplam 332 beyitten ibarettir. Mesnevi nazım şekliyle yazılmış bir mukaddime, sözlük bölümünü içeren 41 kıt‘a ve bir hatime kıt‘ası olmak üzere üç bölümden oluşmaktadır. 19 beyitlik mukaddime kısmının ilk 13 beyti hamdele ve salvele olup geriye kalan 6 beyitte şair, kendisi ve eseri hakkında bilgi vermiştir. Eserin 41 kıt‘adan müteşekkil sözlük kısmı ise toplam 306 beyittir. Kıt‘aların beyit sayıları eşit olmayıp 4 ile 12 arasında değişmektedir.  Arap alfabesindeki sıra gözetilerek elif harfinden başlayarak ye harfine kadar bütün harflerle kıt‘a yazılmıştır. Bazı harflerden ise birden fazla kıt‘a yazılmıştır.

Sözlük bölümünündeki 41 kıt‘anın 21’inde okuyucuya bilgi ve nasihat vermek amacıyla yazılan nasihat beyti, ikisinde ise takti beyti yer almaktadır. Eserde aruzun remel, hezec, muzari, recez ve münserih bahirlerine ait 12 farklı kalıp kullanılmıştır. Tekrarlarla birlikte 630 Türkçe, 710 Farsça ve 780 Arapça olmak üzere 2120 civarı kelime veya kelime grubunun anlamı verilmiştir. Sözlükte geçen kelimelerin büyük çoğunluğu isim veya isim kökenli kelimelerden oluşmaktadır. Kelimeler verilirken 40. kıt‘anın sayılara, 41. kıt‘anın ise haftanın günlerine ayrılması dışında kıtʻalarda belli bir düzen gözetilmemiştir.

Eserin telif tarihi, müellifin “Târîh-i berây-ı ihtitâm” başlıklı yedi beyitlik hatime kıt‘asının sonunda yazdığı tarih beytinden hareketle 1288/1871-72’dir. Eserin bilinen tek nüshası Türk Tarih Kurumu Kütüphanesinde Y/0398 yer numarası ile kayıtlıdır. Sonunda Bağdat kadıları müfettişi, Bağdat müftüsü Muhammed Feyzi, Bağdat müftüsü Muhammed Cemil’in 1288 ve İbrâhim Raşid’in 1305 tarihlerinde bu sözlük için yazdıkları takrizler bulunmaktadır. Tuhfe-i Vâfî, Zahide Efe tarafından bir makale ile ilim âlemine tanıtılmıştır ( Efe 2020).

Şairin biyografisi için bk. “Vâfî, Osman Vâfî Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/osman-vafi.

Eserden Örnekler


Eserden Örnekler

Tuhfe-i Vâfî

Kıt‘a-i Hâ Gûyemet Tâ Ki Bi-Hânî Sahîh

Sâhib-i hüsne dinür hûb güzeldür melîh

Çirkin olan kimseye zîşt di ya‘nî kabîh

Di utanan kimseye ya‘nî hacil şerm-sâr

Şâd sevinmiş dahı oldı fahûr u ferîh

Yaralu olan kişiye dinilür zahm-nâk

Böyle olan kimseye di Arabîde cerîh

Olsa güşâde-suhan dinür açuk sözlü hem

Sâhib-i nutk olsa dirler Arabîde fasîh

Fârisî vü lafzına çün didiler âşikâr

Dindi Arapça dahı adına anun sarîh

Mirvaha yelpazeye dindi dahı bâd-zen

Furtına vü rûzgâr bâd ile yil oldı rîh

Sen bu kitâba hemân dikkat ile kıl nazar

Hâce gibi öğredür nice lugâtı sahîh (Efe 2020: 121-22). 


Zi-Harf-i Dâl În Kıt‘a Küned Mülk-i Dil âbâd

Mu‘allim ya‘nî ta‘lîm eyleyendür hâce vü üstâd

Olur dâniş dahı bilmek gibidür ‘ilm ü isti‘dâd

Mu‘allim-hâne dirler mektebe ya‘nî debîristân

Çocuklar gûdekân etfâl dinilür anlara hem ad

Kırâ’at ketb okumak yazmağa hânden nüvişten hem

Yeniden hâdisâta dindi nev-peydâ vü nev-îcâd

Firiştegân şürûşân melâ’ik dahı Cebrâ’il

Sirişt ile nihâd hem tabî‘at hûy ile mu‘tâd

Hükümdür emr-i sultânî buyurmak ya‘nî fermûden

Adâlet isteyenler dâd-hâhân ehl-i istimdâd

Hudânun emrine râzî olandur ya‘nî fermân-ber

İbâdet ya‘nî kulluk eyleyendür bende vü zühhâd

Dinür mestûreye hem ehl-i iffet pâk-dâmen hem

Kılavuz bedraka kim toğrı yola eyledi irşâd

Yakînlik ya‘nî nezdîkî olur ma‘nâda kurbiyyet

Uzak etmeğe dirler dûr-kerden ya‘nî istib‘âd (Efe 2020: 122-23).

Kaynakça


Kaynakça

Efe, Zahide (2020). "Arapça-Farsça-Türkçe Manzum Bir Sözlük: Tuhfe-i Vâfî". Dede Korkut Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 9 (21): 107-128.

Atıf Bilgileri


Efe, Zahide. "TUHFE-İ VÂFÎ (VÂFÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tuhfe-i-vafi-vafi. [Erişim Tarihi: 12 Haziran 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
2 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
3 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
4 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
5 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
6 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
7 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
8 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
9 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
10 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle