- Yazar Biyografisi (TEİS)
Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan / Moyan Çor - Madde Yazarı: Prof. Dr. Erhan Aydın
- Eser Yazılış Tarihi:750?
- Yazıldığı Saha:Köktürk
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:Başlangıç-15. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Köktürk
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Atalar Sözü
- Yayın Tarihi:08/09/2021
TES BİTİGİ
yazıtTengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan / Moyan Çor (d. 713-714?- ö.759-760?)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Uygur Kağanlığı döneminden kalan bir yazıt. Taryat, Şine Usu ve I. Karabalgasun gibi, Tes yazıtı da Uygur Devleti’nin kağanlık yazıtlarından biri olup Tes Irmağı civarında bulunmuş olmasından dolayı Tes adıyla bilinmektedir.
B. Y. Vladimirtsov, 1915 yılında kuzeybatı Moğolistan’a yaptığı bir gezide Tes Irmağı vadisinde bir yazıt bulmuş ve yazıtın metnini kopya etmiş, daha sonra, 1976 yılında S. G. Klyaştornıy ve S. Karcavbay tarafından Moğolistan’ın Hovsgöl eyaletinde, Tes Irmağı’nın yukarı bölümlerinde, Tsagaan-uul kasabası yakınlarında toprağa gömülü hâlde yeniden keşfedilmiştir. Çince bölüm ve kaplumbağa biçimli altlığı bulunmayan yazıt, batı yüzünde 6, kuzey yüzünde 5, doğu yüzünde 6 ve güney yüzünde 5 olmak üzere toplam 22 satırlık Eski Türkçe metinden oluşmaktadır. Tes yazıtının en talihsiz tarafı, satırların baştan ortaya kadar olan bölümünün aşınmış ve dolayısıyla okunamıyor olmasıdır. Bu nedenle yazıtın okunabilen yerleri, satırların son bölümünde bulunmaktadır. Yazıtta, Taryat ve Şine Usu yazıtındakine benzer bir damga bulunmakta olup bugün Ulan Batur’da bulunan Moğolistan Arkeoloji Müzesi'nde koruma altındadır.
On iki hayvanlı takvim marifetiyle herhangi bir tarih kaydı bulunmadığı için yazıtın dikildiği tarih, türlü tartışmalara sahne olmuştur. Belki de satırın başında bir tarih vardı ancak aşınmış olduğu için okunamamaktadır. Yazıtı 750 yılına tarihlendirenler olduğu gibi daha geç dönemde yazıldığını öne sürenler de bulunmaktadır. András Róna-Tas (1986: 55-56), Şine Usu yazıtının doğu yüzünün 7-10. satırlarında sözü edilen iki yazıttan birincisinin Tes, ikincisinin ise Taryat yazıtı olduğunu belirtir. Ona göre Uygurların ilk yerleşme yeri, Tes Irmağı’nın kaynağıdır. Dolayısıyla, Uygur Kağanlığı’nın ilk yazıtı da, bu ırmak civarına dikilen Tes yazıtı olmalıdır ve dolayısıyla pars yılına yani 750’ye tarihlemek mümkündür. Gerhard Doerfer (1993: 74) ise, yazıtın 761-762 yılında, ideal olarak 762 yılında dikildiğini öne sürer. Osman Fikri Sertkaya (1992: 327-328) yazıtı 750 yılına tarihlendirir ve yazıtta anlatılanların, özellikle 741-753 yılları arasına ışık tutmakta olduğunu belirtir. Yazıtta anlatılan olaylar ve Taryat yazıtındaki benzer cümlelerin yer alması dolayısıyla, bu yazıtın da Uygurların ikinci kağanı Moyan Çor’un kağanlık yılları (747-759) içerisinde yazılmış olabileceğine kanıt olarak değerlendirmek gerekmektedir.
Satırların baştan ortaya kadar olan bölümünün eksik olması nedeniyle cümleleri anlam bakımından birleştirmek ve dolayısıyla anlamlandırmak güçleşmektedir. Yazıtın önemli özelliklerinden biri de, Uygur boyları olarak tahmin edilen çok sayıda boy adının tespit edilmiş olmasıdır. Farklı okumalar olmakla birlikte, yazıtta geçen boy adları şunlardır: Boz ok, Evdi, Bersil, Kadır, Kasar.
Yazıtın kuzey yüzünün 1. satırında yer alan “Yer (ve) gök yaratıldığında Uygur kağanı tahta oturmuş. (O) yüce (ve) büyük kağan imiş.” cümlesi, Köktürklerde olduğu gibi Uygurlarda da cihan hakimiyeti düşüncesinin varlığı açısından değer kazanmaktadır. Yazıtın kuzey yüzünün 2. satırında Uygurların 300 yıl yurt tuttukları, doğu yüzü 1. satırda ise Tengride Bolmış El Etmiş Uygur Kagan’ın tahta oturduğu ifadesi yer almaktadır. Doğu yüzünün 3. satırında yurdun düzenlenmesinden sonra yabgunun öldüğünden söz edilmiş, 4. satırda ise Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan unvanlı Moyan Çor’un tahta çıktığı belirtilmiştir. Güney yüzünün 2. satırında, Tes Irmağı civarındaki Kasar adlı yerin batısında yurt tuttukları kayıtlıdır. 3. satırda ise, yazıtı yazdıran ve damgayı işleyen kişinin Elser adlı bir kimse olduğu anlaşılmaktadır. Yukarıda da ifade edildiği üzere, satırların baştan ortaya kadar olan bölümünün aşınmış olması yüzünden mevcut cümlelerden açık seçik bilgiler elde etmek mümkün değildir.
Yazıt, ilk kez M. Şinehüü (1977), ardından S. Karjaubay (1978) tarafından yayımlanmıştır. Yazıtla ilgili yapılan çalışmalar, tarih sırası ile şöyledir: Şinehüü 1977, Karjaubay 1978, Karjaubay 1980, Klyaştornıy 1983, Klyaştornıy 1984, Tekin 1989, Yang 1994, Ōsawa 1999, Tekin 2000, Berta 2004, Bazılhan 2005, Şirin User 2009, Mert 2009, Karjaubay 2009, Aydın 2011, Ölmez 2012, Ariz-Aydın 2014, Aydın 2018, Ölmez 2018, Alyılmaz-Mert 2019.
Yazıtla ilgili yapılmış çalışmaların önemli bir bölümü kaynakçada verilmiştir.
Eserden Örnekler
El etmiş kanım yaşı tegip uçdı oglı yavgum kagan boltı (Batı yüzü 5. satır).
(El Etmiş hanımın yaşı tamam olup öldü. Oğlu yabgum, kağan oldu.)
... [Yer] tengri kılıntokda uygur kagan olurmış bök ulug kagan [ermiş] (Kuzey yüzü 1. satır).
(... Yer (ve) gök yaratıldığında Uygur kağanı tahta oturmuş. (O) yüce (ve) büyük kağan imiş.)
... Olurmış anıng eli üç yüz yıl el tutmış ançıp bodunı bardı (Kuzey yüzü 2. satır).
(... Tahta oturmuş. Onun yurdu, üç yüz yıl yurt tutmuş, sonra halkı gitti.)
...-miş boz ok başın akıza uçuz kölke atlıgın töke barmış (Kuzey yüzü 3. satır).
(... Boz Ok(ların) liderini hücum ettirip (düşmanı) Uçuz Gölü’ne atlarıyla (birlikte) döküvermiş.)
[Öng]re tavgaçka bazlanmış uygur kagan tok olurmış yetmiş yıl ermiş (Kuzey yüzü 5. satır).
(Doğuda Çin’e tâbi olmuş. Uygur kağanı tok (bir biçimde) tahta oturalı yetmiş yıl olmuş.)
... Tengride bolmış el etmiş [bilge] kaganım olurtı el tutdı (Doğu yüzü 4. satır).
(... Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan’ım tahta oturdu, yurdu tuttu (düzenledi).)
... Kaganım bilgesin üçün öngre kün tugsıkdakı bodun ... (Doğu yüzü 5. satır).
(... Kağanım bilge olduğu için doğuda güneşin doğduğu yerdeki halklar ...)
... [Te]zig kasar kurıg kontı çıt tikdi örgin yaratdı yayladı (Güney yüzü 2. satır).
(... Tes (Irmağı’nın) (kaynağına), Kasar’ın batısına yerleşti. Çit dikti, tahtını kurdurdu, yazı (orada) geçirdi.)
... Elser ilgerü kontı belgüsin bitigin bo urtı bo yaratdı (Güney yüzü 3. satır).
(... Elser doğuya yerleşti. Damgasını ve yazıtını bu (kişi) hâkketti ve bu (kişi) meydana getirdi.) (Aydın 2018).
Kaynakça
Alyılmaz, Cengiz-Osman Mert (2019). “Moğolistan’daki (Kök)Türk Harfli Yazıtlar”. Bilgehan Atsız Gökdağ-Saadettin Y. Gömeç-Osman Karatay (Ed.): Ortak Türk Tarihi, c. 6, Ankara: Yeni Türkiye Yay., 71-220.
Ariz, Erkin-Erhan Aydın (2014). Qedimki Türk Yeziqidiki Taş Pütükler. Ürümçi: Şincang Helq Neşriyati.
Aydın, Erhan (2011). Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya: Kömen Yay.
Aydın, Erhan (2018). Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yay.
Bazılhan, Napil (2005). Kazakstan Tarihı Turalı Turki Derektemeleri II, Köne Türik Bitiktastarı Men Eskertkişteri (Orhon, Yenisey, Talas). Almatı: Dayk Press.
Berta, Árpád (2004). Szavaimat Jól Halljátok... A Türk és Ujgur Rovásírásos Emlékek Kritikai Kiadása. Szeged: Jate Press.
Doerfer, Gerhard (1993). Versuch einer linguistischen Datierung älterer osttürkischer Texte. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.
Karjaubay, Sartkojaulı (1978). “Tesiin gerelt höşöö”. Studia Linguae et Litterarum Instituti Lingue et Litterarum Academiae Mongolicae 13/15, 117-124.
Karjaubay, Sartkojaulı (1980). “Tesiin gerelt höşöö”. Hel Zohiol Sudlal 13/15, 117-124.
Karjaubay, Sartkojaulı (2009). “Novaya rasşifrovka Tesinskaya stela”. Altaistika Jene Turkologiyadagı Keşendi Zerttevdiŋ Özekti Meseleleri Halkaralık Kongress Materialdarı. Kökşetay, 35-45.
Karjaubay, Sartkojaulı (2003). Orhon Muraları. Astana: Kül Tegin Neşriyat.
Klyaştornıy, Sergey G. (1983). “Tesinskaya stela”. Sovyetskaya Tyurkologiya 1983/6, 76-90.
Klyaştornıy, Sergey G. (1984). “The Tes Inscription of the Bögü Qaghan”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae 39/1, 137-156. Türkçesi: “Tes Abidesi”. Türkçeye çev.: F. Selcen Bozkurt, Türk Kültürü Araştırmaları 24/2, 1986, 151-172.
Mert, Osman (2009). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us. Ankara: Belen Yay.
Ōsawa, Takashi (1999). “Tes Inscription”. Takao Moriyasu-Ayudai Ochir (Eds.): Provisional Report of Researches on Historical Sites and Inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998. Osaka: The Society of Central Eurasian Studies, 158-167.
Ölmez, Mehmet (2012). Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları, Metin-Çeviri-Sözlük. Ankara: BilgeSu Yay.
Ölmez, Mehmet (2018). Uygur Hakanlığı Yazıtları. Ankara: BilgeSu Yay.
Róna-Tas, András (1986). “Hazar Kavim Adının Tarihi Üzerine Yeni Veriler”. Türkçeye çev.: Muslihiddin Karakurt, Türk Kültürü Araştırmaları 24/2, 53-63.
Rybatzki, Volker (2011). “Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 2011/1, 61-79.
Sertkaya, Osman Fikri (1992). “Göktürk Harfli Uygur Kitabelerinin Türk Kültür Tarihi İçerisindeki Yeri”. Türk Kültürü Araştırmaları 28/1-2, 325-334.
Şinehüü, M. (1977). “Tesyin ertniy türeg biçeesiyg dahin nyagtalsan ni”. Studia Arheologica 7/9, 113-120.
Şirin User, Hatice (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen Yay.
Şirin, Hatice (2016). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Tekin, Talat (1990). “Nine Notes on the Tes Inscription”. Erdem 5/14, 379-388. Türkçesi: “Tes Yazıtı Hakkında Dokuz Not”. Türkçeye çev.: Ülkü Çelik, Erdem 5/14, 1990, 389-398.
Tekin, Talat (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Sanat Kitabevi.
Yang Fuxue (1994). “Gudai Tujuewen taisibei yishi”. Yuyan yu Fanyi 1994/4, 22-28.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem |
---|