TERCÜME-İ ACÂ'İBÜ’L-MAHLÛKÂT VE GARÂ'İBÜ’L-MEVCÛDÂT (VEKÎL-ZADE)
Acâ'ibü'l-Mahlûkât tercümesi
Yûsuf bin Muhammed İbnü'l-Vekîl el-Mîlevî (ö. 25 Receb 1129/5 Temmuz 1717’den sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Ebû Yahyâ Cemâlüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed b. Mahmûd el-Kazvînî’nin (ö. 682/1283) Acâ’ibü’l-Mahlûkât ve Garâ’ibü’l-Mevcûdât adlı eserinin Türk edebiyatında bilinen ikinci tam tercümesi. Tercümeyi yapan Yûsuf bin Muhammed İbnü’l-Vekîl el-Mîlevî’nin hayatı ve eserleri hakkında ulaşılabilen bilgiler Osmanlı Müellifleri’nde verilenlerden ibarettir. Mehmed Tahir eserinde, mütercimin Acâ'ibü’l-Mahlûkât tercümesinin varlığından söz eder (2016: 3/1104). Günay Kut, İslam Ansiklopedisi’nde “Acâ'ibü’l-Mahlûkât” maddesinde Hüseyin b. Muhammed b. Mustafa’nın Mir’ât-ı Acâ'ibü’l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâ'ibü’l-Mevcûdât adlı eserini tanıtırken “Osmanlı Müellifleri’nde Acâ’ibü’l-mahlûkât’ı tercüme ettiği bildirilen Yûsuf b. Mehmed Milevî ise mütercim olmayıp müstensihtir” tespitini yapmıştır (1988:317). Milevî’nin müstensih olarak tespitinde, Hüseyin Efendi b. Muhammed’in 1109/1698’de tamamladığı eserinin Staatbibliothek Marburg Ms. Or. fol. 2562’de kayıtlı ve 11 Zi’l-hicce 1114/28 Nisan 1703’te istinsah edilmiş nüshanın müstensihinin Yûsuf b. Muhammed el-Mîlevî olması ve o gün için tercümesine ait bir nüshanın elde olmaması gösterilebilir.

Mîlevî’nin Acâ'ibü’l-Mahlûkât tercümesinin yegane müellif nüshası Hamburg Üniversitesi SUB HH, Cod. orient. 342 numarada kayıtlıdır. Tercüme III. Ahmed döneminde Mısır Valisi olan Abdî Paşa’nın isteği üzerine kaleme alınmış ve 25 Receb 1129/5 Temmuz 1717 tarihinde tamamlanmıştır. Eser Arapça hamdele ve salvele ile başlar. Sebeb-i tercümede mütercim, Abdi Paşa’nın Mısır’a gelişinden, İbn Hallikân’ın (ö. 681/1282) Vefeyâtü’l-A’yân adlı eserini Türkçeye tercümesi için kendisini görevlendirmesinden, tercümenin Paşa’ya takdiminden ve beğenilmesi neticesinde Kazvînî‘nin Acâ'ibü’l-Mahlûkât adlı eserini de tercüme etmesini istemesinden söz etmiştir. Tercümeye “İbtidâ’-i Terceme-i Kitâb” başlığıyla giriş yapılmıştır. Tercüme kaynak metinde olduğu gibi dört “mukaddime” ve iki ana “makâle” üzerine tertip edilmiştir. Mukaddimelere, “mukaddime-i ûlâ, aceb olanın manasın beyanındadır”, “mukaddime-i sâniye, mahlûkâtın taksimindedir”, “mukaddime-i sâlise, garîb nesnenin tarîfi beyanındadır”, mukaddime-i râbi’a, taksîm-i mevcûdâtın beyanındadır” şeklinde konuyu açıklar nitelikte başlıklar verilmiş ve asıl konunun anlatıldığı makalelere geçmeden önce okuyucu konuya hazırlanmıştır. Devamında “makale”lerin fihristi verilmiştir. Birinci makale “el-Makâletü’l-Ûlâ fi’l-Ulviyyât” başlığını taşır ve on üç nazar altında yer alan fasıllarda konular işlenir. Tercümenin 65b-259b yaprakları arasında yer alan ve eserin en hacimli makalesi olan ikinci makale “el-Makâletü’s-Sâniye fi’s-Süfliyyât” başlığını taşır ve konular “nazar, fasl, nev’, kısm, darb, sınf” şeklinde ana başlık ve alt başlıklar kullanılarak ele alınır. Bu makalede, anâsır-ı erba'a; küre-i nâr; küre-i hevâ (hava, bulut ve yağmur, gök gürültüsü ve şimşekler, hâle, gökkuşağı); su küresi (su, denizlerin dünyanın bir tarafında olmasının sebebi, denizlerin, adaların ve adalarda olan hayvanlar), sekiz deniz, Bahr-i Muhît, Bahr-i Sîn, Bahr-i Hind, Bahr-i Fâris, Bahr-i Kulzüm, Bahr-i Zenc, Bahr-i Mağrib, Bahr-i Harez ve su hayvanları vs.den bahsedilir. Devamında arz küre (dünyanın hacmi, zelzele, yeryüzündeki değişimler, dağların faydası ve acayiplikleri, nehirlerin doğuşu ve acayiplikleri, çeşme ve pınarların acayiplikleri); madenler; nebatlar (eşcâr, nebât); hayvanlar (insanın hakikatinin ne olduğu, a’zaları, insanda olan kuvveler vb.); cinler; binek ve yük hayvanları; deve, sığır, koyun vb. hayvanlar; yırtıcı hayvanlar; kuşlar; çeşitli haşerât ile hevâmm ve “hâtimetü’l-kitâb”ta suret ve şekilleri bilinen hayvanların suretlerine ve şekillerine benzemeyen hayvanlar (yeryüzü, denizler ve adalarda şekilleri ve suretleri farklı topluluklar, iki farklı parçadan oluşan hayvanlar, suretleri garip olan hayvanların beyanı) ile eser tamamlanmıştır.

Türk edebiyatında Acâ'ibü’l-Mahlûkât tercümelerinin birçoğu Kazvînî‘nin kaynak metninin kısaltılmış şekli iken Milevî’nin eseri, Hüseyin b. Muhammed b. Mustafa’nın (d. ?/?-ö. 1109/1698‘den sonra) tercümesinden sonra Acâ'ibü’l-Mahlûkât’ın Türkçeye yapılmış ikinci tam tercümesidir. Eserin metni Ramazan Bardakçı tarafından hazırlanmış olup yayın aşamasındadır.

Eserden Örnekler


Havsây: Aristû der ki bu taş demürden çıkar kîrdür. Âteş ile kaynatdukda andan hâsıl olur. Ve bunun hâssiyyeti cerâhâtı tecfîf eder. Ve nevâsîrden tahlîs eder. Ve mi’desine berd gâlib oldugı vaktde ana mahsûs olan ma’cûna katılsa mi’deyi takviyet eder. Ve rîhü’l-bevâsîri tahlîl eder. Ve levni ıslâh eder. Habesü’t-Tîn: Aristû der ki eger başıçıkdan bir zarf veyâhud tûb edinür ve âteşe idhâl olınsa bal kıvâmında olur ba’dehû taş olur. Ve böyle oldukda boyaya idhâl ederler. Anunla sabg olınan esbâb siyâh olur. Ve hayvânâtda olan yarayı üzerine ekilse yarası hatm olur. Husyetü İblîs: Bu taş Sîn iklîminde mütekevvin olur. Her kim bu taşı götürse lüsûs tâyifesinden emîn olur. Ve halk gözleri heybetlü görinür. Dürr: Aristû der ki dünyâya muhît olan Ukyânûs demekle ma’rûf ve anunla meslûk olan deryâ muttasıldur. Bahâr zamânında muztarib olup rûzgârdan mevci mürtefi’ olur. Ve orta bahâr ayı gelse ve deryâda ziyâde yeller esse ve bu aya nîsân derler. On sekizinci güni olıcak deryânun ka’rında ne denlü sadef var ise deryâ yüzine gelür. Ve anlarun ol vakt âvâzı ve sadâsı olur. Ve her sadefün ortasında kiçirek kurdcagız vardur. Ve iki sadefün yanında olan kabı ana kanat gibidür. Ve hisâra benzer ki anunla düşmândan kendüzin hıfz eder. Ve anun düşmânı seratân-ı bahrîdür. Çok olur kim sadef agzını açar ya’nî iki kanadlar açup hevâyı tenessüm içün. Pes ol vakt seratân fursat bulup kısacını anun arasına sokar. Ve anı yemege başlar. Bu vechle helâk olur. Pes nîsânun on sekizinci güni olıcak deryâ dibinde bir sadef kalmaz ki zâtü’d-dürr ve’l-lü’lü cinsinden ola illâ ki deryâ yüzine hep gelürler. Ve agızların açarlar. Şöyle ki deryâ yüzi ol gün ser-â-ser ak olur (Yûsuf Bin Muhammed İbnü’l-Vekîl el-Mîlevî [yz.]: 135b). 

Kaynakça


Bursalı Mehmed Tahir (2016). Osmanlı Müellifleri. III C. (hzl. M. A. Y. Saraç). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi. 1104 [C. III, 164].

Hüseyin Efendi bin Muhammed Mustafa. Mir’ât-ı Acâyibü’l-Mahlûkât ve Keşf-i Garâyibü’l-Mevcûdât. Suppl. Turc 1063. Staatbibliothek Marburg Ms. Or. fol. 2562.

Kut, Günay (1988). “Acâibü’l-Mahlûkât”. TDV İslam Ansiklopedisi. C.1. İstanbul: TDV Yay. 315-317.

Yûsuf Bin Muhammed İbnü’l-Vekîl el-Mîlevî (yz). Tercüme-i Acâ'ibü’l-Mahlûkât ve Garâ'ibü’l-Mevcûdât. Hamburg Üniversitesi SUB HH, Cod. orient. 342.

Atıf Bilgileri


Bardakçı, Ramazan. "TERCÜME-İ ACÂ'İBÜ’L-MAHLÛKÂT VE GARÂ'İBÜ’L-MEVCÛDÂT (VEKÎL-ZADE)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/tercume-i-aca-ibu-l-mahlukat-ve-gara-ibu-l-mevcudat-vekil-zade-tees-1821. [Erişim Tarihi: 20 Kasım 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 MANZÛME-İ DURÛB-I EMSÂL (HIFZÎ) Hıfzî Dr. Öğr. Üyesi BAHANUR ÖZKAN BAHAR
Görüntüle
2 NA'T MECMÛ'ASI (HÜSEYİN AYVANSARÂYÎ) (Rıfat Kütük Şahsi Kütüphanesi) Ayvansarâyî, Hâfız Hüseyin Diğer Aybala Sena KÜTÜK
Görüntüle
3 DÎVÂN (KESBÎ /KİSBÎ) Kesbî/Kisbî, Kesbî Mehmed Efendi ismail Aksoyak
Görüntüle
4 TERCÜME-İ DURÛB-I EMSÂL-İ ARABİYYE (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullah Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
5 TERCÜME-İ LUTFU'T-TEDBÎR fî SİYÂSÂTİ'L-MÜLÛK (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
6 TERCÜME-İ EL-BERKU’L-YEMÂNÎ FÎ FETHİ’L-OSMÂNÎ (KUDSÎ, ABDULLÂH EFENDİ) Kudsî, Abdullâh Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
7 DÎVÂN (TEKİRDAĞLI AHMED LÜTFÎ) Lütfî, Ahmed Lütfî Efendi Diğer Ahmet Serdar Erkan
Görüntüle
8 MÜSTEVCEBÜ’L-HALÂS FÎ TEFSÎR-İ SÛRETİ’L-İHLÂS (TÂHİR, MEKKÎ-ZÂDE MEHMED) Tâhir, Mekkî-zâde Mehmed Tâhir Efendi (?/? – ö. 1128/1716) Dr. Öğr. Üyesi Oğuzhan UZUN
Görüntüle
9 AHSENÜ'L-HABER MİN KELÂMİ SEYYİDİ'L-BEŞER (VÂSIF, ŞA'BÂN-ZÂDE ABDULLÂH VÂSIF ÇELEBİ) Vâsıf, Şa'bân-zâde Abdullâh Vâsıf Çelebi Diğer Nükran ERBAŞ
Dr. Öğr. Üyesi Muhammed İkbâl Güler
Görüntüle
10 DÎVÂNÇE (ABDÎ / VASSÂF) Abdî (Vassâf), Abdullâh Efendi Prof. Dr. İbrahim Halil Tuğluk
Görüntüle