- Yazar Biyografisi (TEİS)
Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan / Moyan Çor - Madde Yazarı: Prof. Dr. Erhan Aydın
- Eser Yazılış Tarihi:759?
- Yazıldığı Saha:Köktürk
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:Başlangıç-15. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Köktürk
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Atalar Sözü
- Yayın Tarihi:08/09/2021
ŞİNE USU YAZITI
yazıtTengride Bolmış El Etmiş Bilge Kağan / Moyan Çor (d. 713-714?- ö.759-760?)
ISBN: 978-9944-237-87-1
II. Köktürk Devleti’nin ardından kurulan Uygur Devleti dönemine ait bir yazıt.
Tes, Taryat ve I. Karabalgasun gibi, Şine Usu yazıtı da Uygur Devleti’nin kağanlık yazıtlarından biridir. Uygur Kağanlığı yazıtları içerisinde satır sayısı bakımından en hacimli olandır. 1909 yılında G. J. Ramstedt tarafından kuzeybatı Moğolistan’da, Şine Usu Gölü civarında bulunan yazıt, 3 m. 80 cm. yüksekliğinde olup dört köşeli granit taştır.
Çince bölüm bulunmayan taşın dört yüzü de Köktürk harfleriyle kaplı olup yazıtın kuzey yüzünde 13, doğu yüzünde 12, güney yüzünde 15, batı yüzünde ise 12 satır bulunmaktadır. Moyun Çor, Bayan Çor, Selenge ve Şine Us adlarıyla da bilinen yazıt, Tes ve Taryat yazıtları gibi, 747-759 yılları arasında kağanlık tahtında bulunan Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kagan yani Moyan Çor (磨延) tarafından 759 veya 760 yılında yazdırılmış ve diktirilmiştir. Yazıt bugün, ilk bulunduğu yerde, Arhangay eyaleti sınırları içerisinde bulunan Mogoyn Şine-Us bölgesinde iki parça hâlindedir. Yazıtın kuzey yüzünün 6, 8, 9 ve 10. satırları, Taryat yazıtının doğu yüzünün 6, 7, 8 ve 9. satırları ile neredeyse aynıdır. Bu benzerlikler her iki yazıtın da aynı kağan tarafından yazdırılıp diktirildiğine kanıt olarak değerlendirilebilir.
Yazıtın önemli taraflarından biri de çok sayıda yer adının tespit edilmiş olmasıdır. Bu, Uygur Kağanlığı coğrafyasının tespiti açısından önemli olduğu gibi öteki yazıtlardaki bazı coğrafi adların yerini tespite de yardımcı olmaktadır. Örneğin, Ötüken’in bulunduğu konum, Köl Tegin, Bilge Kağan ve Tonyukuk gibi II. Köktürk Kağanlığı’nın ünlü yazıtlarından hareketle tam olarak belirlenemezken özellikle Tariat ve Şine Usu yazıtları, Ötüken’in Tes Irmağı’nın güney bölümlerinde olduğu sonucunu çıkarmaya imkân vermektedir.
Yazıtın kuzey yüzünün ilk satırı Tengride Bolmış El Etmiş Bilge Kagan adıyla başladığı için yazıtın kimin adına dikildiği kolayca anlaşılmaktadır. Yine kuzey yüzünde, Uygurların Ötüken ve Tegres arasında yaşadığı, sularının Selenge olduğu, On Uygurların Dokuz Oğuzlara yüz yıl boyunca hükmettiği, Dokuz Oğuz boylarının bir araya getirildiği, II. Köktürk Devleti’nin son kağanlarından Ozmış’ın kağan olduğu ve koyun yılında (743) üzerlerine ordu sevk edildiği, Ozmış Kağan ile hatununun ele geçirildiği ve ardından Köktürklere boyun eğdirildiği, Uygur, Basmıl ve Karluk işbirliğinin önemli temsilcisi Üç Karlukların On Oklara katıldığı ve domuz yılında (747) bozguna uğratıldığı, bu sırada Tay Bilge Totok’un yabguluğa tayin edildiği ve ardından Köl Bilge Kağan’ın öldüğü bilgisi bulunmaktadır.
Doğu yüzünde Tay Bilge Totok ile mücadeleden söz edilmiş, düşmanın ortadan kaldırılmasının ardından iki oğluna yabgu ve şad unvanlarının verildiği ve bunların Tarduş ve Tölis boylarına yönetici olarak atandığı, 750 yılında Çiklere doğru sefere çıkıldığı ve Yenisey Irmağı boyunda bozguna uğratıldığı, sonrasında Tes Irmağı’nın kaynağında, Kasar’ın batısında yayladıkları ve ardından Kırgızlara sefere çıkıldığı ifade edilmiştir.
Güney yüzünde kağanın, yönünü batıya, Altay Dağları’nın öte taraflarına çevirdiği, Urungu Irmağı civarında Karlukların bozguna uğratıldığı, bir kez daha Çiklerle savaşıldığı, Çiklerin tâbi olmaları üzerine onlara askerî vali atandığı, ardından Basmıl ve Türgeşlerle mücadele edildiği, sonrasında Orhon ve Balıklıg ırmaklarının birleştiği yerde karargâh kurulduğu, Karluk ve Basmıllarla yeniden savaşıldığı belirtilmiştir.
Batı yüzünde yer alan satırlarda çok fazla boşluk olduğu hâlde, Çin imparatoru ile ilişkiler çerçevesinde, Tang Hanedanlığı’nda baş gösteren An lushan isyanı dolayısıyla yapılan mücadeleler ve ardından Çin imparatorunun verdiği hediye ve ayrıcalıklardan söz edilmiş olmalıdır. Yine batı yüzünde, Selenge Irmağı kıyısında Soğdlularla Çinlilere Baybalık adında bir kent yaptırıldığı da kaydedilmiştir. Bu bilgi, özelde Uygur Türkleri, genelde Türk boylarının kent yaşamı açısından önemli bir veri olarak değerlendirilebilir.
Yazıt üzerinde yapılan ilk çalışma, yazıtı bulan G. J. Ramstedt’e aittir (1913). Yazıtla ilgili neşir çalışmaları, tarih sırası ile şöyledir: Ramstedt 1913, Orkun 1936, Malov 1959, Aydarov 1971, Şinehüü 1980, Moriyasu 1999, Tekin 2000, Karjaubay 2003, Berta 2004, Bazılhan 2005, Aydın 2007, Moriyasu-Suzuki-Saito-Bai-Tamura 2008, Moriyasu-Suzuki-Saito-Tamura-Bai 2009, Şirin User 2009, Mert 2009, Aydın 2011, Ölmez 2012, Ariz-Aydın 2014, Şirin 2016, Aydın 2018, Ölmez 2018, Alyılmaz-Mert 2019.
Eserden Örnekler
Ötüken eli tegres eli ekin ar[a] o[lu]rmış suvı selenge ermiş anta eli <...> ermiş barmış (Kuzey yüzü 2. satır).
(Ötüken yurdu (ile) Tegres yurdu, (bu) ikisinin arasında hüküm sürmüş, suyu Selenge imiş. Orada yurdu <...> imiş, gitmiş.)
Ozmış tegin kan bolmış kony yılka yorıdım ekinti süngüş [eng il]ki ay altı yangıka t[okıdım] (Kuzey yüzü 9. satır).
(Ozmış Tegin han olmuş. Koyun yılında (743) (üzerlerine) ordu sevkettim. İkinci savaş, birinci ayın altıncı gününde (idi), (onları) bozguna uğrattım.)
Ertim burguda yetdim törtünç ay tokuz yangıka süngüşdüm sançdım yılkısın barımın kızın koduzın kelürtüm beşinç ay udu kelti sekiz oguz tokuz tatar kalmatı kelti selenge kedin yılun kol beridin sıngar şıp başınga tegi çerig etdim (Doğu yüzü 3. satır).
(Ulaştım. (Onlara) Burgu (Irmağı)’da yetiştim. Dördüncü ayın dokuzuncu gününde savaştım, mızrakladım. At sürülerini, varlıklarını, kızlarını ve karılarını getirdim. Beşinci ay, izleyerek geldiler. Sekiz Oğuz (ve) Dokuz Tatar(lar)dan herkes geldi. Selenge’nin batısında Yılun-Kol’un güney ucundan Şıp (Irmağı’nın) kaynağına kadar asker konuşlandırdım.)
Tay bilge totok yavlakın üçün bir eki atlıg yavlakın üçün kara bodunum öltüng yitding yana içik ölmeçi yitmeçi sen tedim yiçe işig küçüg bergil tedim eki ay kütdüm kelmedi sekizinç ay bir yangıka sü yorıyın tedim tug taşıkır erkli (Doğu yüzü 5. satır).
(Tay Bilge Totok kötülük düşündüğü için, bir iki süvari de kötülük düşündüğü için (ey) halkım! “Öldün, mahvoldun. Tekrar tâbi olursan, ölmezsin, mahvolmazsın” dedim. “İşini gücünü ver” dedim. İki ay bekledim (ancak) gelmedi(ler). Sekizinci ayın birinci günü “asker sevkedin” dedim. Tuğu dışarı çıkaracak iken)
Yelme eri kelti yagı [keli]r tedi yagın başı yorıyu kelti sekizinç ay eki yangıka çıgıltır költe kanyuy kezü süngüşdüm anta sançdım anta udu yorıdım ol ay beş yegirmike keyre başı üç birküde tatar birle katı tokıdım sıngarı bodun (Doğu yüzü 6. satır).
(Öncü birliğin askeri geldi. “Düşman geliyor” dedi. Düşmanın lideri ilerleyerek geldi. Sekizinci ayın ikinci gününde Çıgıltır Gölü’nden Hanuy(?) Irmağı (boyunca) ilerlerken savaştım, orada mızrakladım (ve onları) kovaladım. O ayın on beşinde Keyre (Irmağı’nın) kaynağı (ile) Üç Birkü’de Tatarlarla şiddetli bir savaşa tutuştum. Halkın yarısı)
Ançıp sçgn? sog[da]k tavgaçka selengede bay balık yapıtı bertim (Batı yüzü 5. satırdan).
(Soğdlu (ve) Çinlilere Selenge’de Bay Balık (kentini) yaptırıverdim.) (Aydın 2018).
Kaynakça
Alyılmaz, Cengiz-Osman Mert (2019). “Moğolistan’daki (Kök)Türk Harfli Yazıtlar”. Bilgehan Atsız Gökdağ-Saadettin Y. Gömeç-Osman Karatay (Ed.): Ortak Türk Tarihi, c. 6, Ankara: Yeni Türkiye Yay., 71-220.
Ariz, Erkin-Erhan Aydın (2014). Qedimki Türk Yeziqidiki Taş Pütükler. Ürümçi: Şincang Helq Neşriyati.
Aydarov, G. (1971). Yazık Orhоnskih pamyatnikоv drеvnеtyurkskоy pismеnnоsti VIII vеka. Almatı.
Aydın, Erhan (2007). Şine Usu Yazıtı. Çorum: KaraM Yay.
Aydın, Erhan (2011). Uygur Kağanlığı Yazıtları. Konya: Kömen Yay.
Aydın, Erhan (2018). Uygur Yazıtları. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yay.
Bazılhan, Napil (2005). Kazakstan Tarihı Turalı Turki Derektemeleri II, Köne Türik Bitiktastarı Men Eskertkişteri (Orhon, Yenisey, Talas). Almatı: Dayk Press.
Berta, Árpád (2004). Szavaimat Jól Halljátok... A Türk és Ujgur Rovásírásos Emlékek Kritikai Kiadása. Szeged: Jate Press.
Karjaubay, Sartkojaulı (2003). Orhon Muraları. Astana: Kül Tegin Neşriyat.
Malov, S. Ye. (1959). Pamyatniki drеvnеtyurkskоy pismеnnоsti Mоngоlii i Kirgizii. Moskva: Akademiya Nauk SSSR.
Mert, Osman (2009). Ötüken Uygur Dönemi Yazıtlarından Tes, Tariat, Şine Us. Ankara: Belen Yay.
Moriyasu, Takao (1999). “Site and Inscription of Şine-Usu”. Takao Moriyasu-Ayudai Ochir (Eds.): Provisional Report of Researches on Historical Sites and Inscriptions in Mongolia from 1996 to 1998. Osaka: The Society of Central Eurasian Studies, 177-195.
Moriyasu, T.-K. Suzuki-S. Saito-Y. Bai-K. Tamura (2008). “Revised Edition of Şine Usu Inscription”. K. Matsuda (Ed.): Research on Urbanization and Traffic in Mongolia Based on Inner Asian Sources. Osaka, 75-115.
Moriyasu, T.-K. Suzuki-S. Saito-K. Tamura-Y. Bai (2009). “Şine-Usu Inscription from the Uighur Period in Mongolia: Revised Text, Translation and Commentaries”. Studies on the Inner Asian Languages 24, 1-92.
Orkun, Hüseyin Namık (1936). Eski Türk Yazıtları I. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yay.
Ölmez, Mehmet (2012). Orhon-Uygur Hanlığı Dönemi Moğolistan’daki Eski Türk Yazıtları, Metin-Çeviri-Sözlük. Ankara: BilgeSu Yay.
Ölmez, Mehmet (2018). Uygur Hakanlığı Yazıtları. Ankara: BilgeSu Yay.
Ramstedt, G. J. (1913). “Zwei Uigurische runeninschriften in der Nord-Mongolei”. Journal de la Société Finno-Ougrienne 30/3, 1-63.
Rybatzki, Volker (2011). “Taryat, Tes ve Şine Usu Yazıtları Arasındaki Dil Bilimsel ve Tarihî Bağlar Üzerine Bazı Notlar”. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten 2011/1, 61-79. Şinehüü, M. (1980). “Orhоn-Sеlеngiyn runi biçgiin şinе dursgal”. Arheologiyn Sudlal 8/1, 36-41.
Şirin User, Hatice (2009). Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Söz Varlığı İncelemesi. Konya: Kömen Yay.
Şirin, Hatice (2016). Eski Türk Yazıtları Söz Varlığı İncelemesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yay.
Tekin, Talat (2000). Orhon Türkçesi Grameri. Ankara: Sanat Kitabevi.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem |
---|