Şem‘ ü Pervâne, Feyzî Çelebi tarafından hece ölçüsüyle yazılmış bir mesnevidir. I. Ahmed’in tahta cülusu sırasında veya hemen sonrasında, 1603 yılında Niğbolu Mutasarrıfı Tiryakî Mehmed Paşa’nın adına kaleme alınmıştır (Tekin 1991: 1-2).

Eser iç (batın) ve dış (zahir) olmak üzere iki anlam katmanına sahiptir. Dış anlamında gerçek manasıyla mum ve onun etrafında dönerek yorgun düşüp ölen pervanenin realist hikâyesiyle karşılaşılır. Eser, Zatî’nin masalımsı Şem‘ ü Pervâne’si ve Lamiî’nin tasavvufî yapı arz eden; ancak daha çok aşk macerasını konu edinen aynı adlı eserinden ayrılır. Bu eserlerdeki alegorik yapıdan farklı olarak Feyzî’nin eserinde Şem‘ ve Pervâne birer kavramı sembolize eden gerçek Şem‘ ve Pervâne olup ikisinin arasındaki ilişki gerçek manasıyla mum ile pervanenin ilişkisidir. (Tekin 1991: 4-5). Eser, iç anlamıyla tasavvufî/mistik bir metin özelliği gösterir. Feyzî’nin, eserini kaleme alırken Necmeddin Dâye’nin tasavvufî konularda kaleme aldığı Mirsâdü’l-‘İbâd Mine’l-Mebde’ İlâ’l-Me‘âd adlı eserinden fazlasıyla yararlandığı, eserdeki “sembolik imajları ve motifleri” daha iyi anlamak için bu esere başvurulması gerektiği ortaya koyulmuştur (Tekin 1991: 5). Eserde, Allah’ın birliğine dair beyitlerin ardından tevhid, na‘t ve Hz. Muhammed’in miracı ile şakku’l-kamer mucizesine, Vâmık ile Azrâ hikayesine, dört halifeye ve Hz. Hasan ile Hz. Hüseyin’e dair na‘tlara, I. Ahmed övgüsüne, padişaha dua edilen bir bölüme, Tiryakî Mehmed Paşa’nın methine, “Der münâcât ilâ Kâziya’l-hâcât-i Feyzî-i bî-çâre” başlıklı kısma ve sebeb-i telif bölümüne geçilir. Bunlardan sonraki bölüm aşka ve aşk vesilesiyle insan-ı kâmil olmaya dairdir. Sonrasında asıl konunun başladığı “Mebde-i Dâsitân” bölümü gelir. Şair bundan sonra Şem‘ ve Pervâne’nin hikâyesini anlatmaya başlar. Mesnevi metninin aralarında gazel nazım şekliyle yazılmış şiirlere de yer verilmiştir.  Feyzî, 386-387. beyitlerinde eserinin tercüme değil, orijinal bir eser olduğunu söylemiştir.

Eser, Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mihr ü Mâh mesnevisi ile benzerlikler taşımaktadır. Kişi adlarının, kimi başlıkların, konunun işlenişinin yanında söyleyiş ve dil bakımından da beyitler arası benzerliklerin yanında Feyzî’nin, Mihr ü Mâh’taki birinci mısralara yoğunlaştığını ve aynı veya eşanlamlı sözcüklerle manayı muhafaza edip tek bir beyit oluşturduğunu, bu “ekonomik” söyleyiş tarzını özellikle eserin ilk bölümlerinde, Mihr ü Mâh ile konu birlikteliğinin bulunduğu bablarda sıklıkla kullanmıştır (Sabuncu 2005: 146-152). Buna göre; Feyzî'nin aynı veya eşanlamlı kelimelerle kurduğu farklı cümle yapıları, anlatımını Âlî’nin mesnevisine göre biraz daha ağdalı bir dil kullanarak oluşturması, gerek motif gerekse konu gelişimindeki bazı eklemelerle eserine tasavvufî bir hava katması mesnevisini Mihr ü Mâh’a bir nazire olarak yazdığını söylemeye imkan verir.  (Sabuncu 2005: 159).

Şem‘ ü Pervâne, Gönül Alpay-Tekin tarafından yayımlanmıştır (1991).

Şairin biyografisi için bk. “Feyzî Çelebi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/madde-feyzi-celebi