SEB'ATU EBHUR (CELÎLÎ, ABDÜLCELÎL b. YÛSUF)
manzum sözlük
Celîlî, Abdülcelîl b. Yûsuf (d.?/?-ö.1018/1609-10'dan sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


17. yüzyılın ilk çeyreğinde hayatta olduğu anlaşılan ve lügat ilminde yazdığı eserlerle hayli ihtisas sahibi bulunduğu anlaşılan Abdülcelîl b. Yûsuf'un manzum sözlük geleneğine uygun olarak kıt'alarla yazdığı tematik bir sözlüktür. Eser, 51 beyitten oluşan bir mukaddime ile başlar. “Besmele ile olınsa ibtidâ/Nâmı olur ibtidâ vü intihâ” beyti ile başlayan bu mukaddimede nazım ilk 22 beyitte besmele, hamdele, salvele ve razvele bölümlerini işler. Bu ilk bölüm "fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün" vezni ile yazılmıştır. “der Beyân-ı Sebeb-i Te’lîf” başlıklı ikinci kıt'a “mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün" kalıbı ile yazılmış olup yazar bu bölümde daha evvel Sükker-i Sâfî isimli manzum bir sözlük yazıp bunu yine kendisinin şerh ettiğini belirten Abdülcelîl b. Yûsuf, bu manzum lügatte de yedi bahir içinde birçok hayvanın künyesi ile sıradan insanların bilemeyeceği isimlerine yer verdiğini (buna binaen eserine Seb’atü Ebhur adını verdiğini; aynı şekilde eseri için Heft Ebhur isminin de uygun düşeceğini ifade eder. Mukaddime kısmından sonra başlayan asıl sözlük kısmı, beyit sayısı 6 ile 19 beyit arasında değişen 22 kıtadan oluşmaktadır (Yazar 2022).

Esere konu edilen hayvanlardan bazıları şunlardır: Geyik, bit, katır, serçe, fil, kurbağa, ayı, tavuk, at, karga, maymun, koyun, sinek, horoz, arslan, güve, papağan, kurt, manda, kirpi, tarla faresi, tavşancıl, kene, akrep, saksağan, yengeç, güvercin, sakangur, bülbül, sığırcık, kumru, şahin, kaplumbağa, kertenkele, deve kuşu, tavşan, boyunburan, karınca, anka, tavus, örümcek, turna, köpek, atmaca, kılıç, leylek, inci, hüdhüd, yılan, kelebek, doğan, kaplan, balık, sığır, kırkayak... (Fidan 2020: 380).

Seb'atü Ebhur'un müstakil bir nüshası elimize ulaşmamış olmakta birlikte yine nâzımı tarafından yapılan şerhinde metnin bütünü takip edilebilmektedir. Dolayısıyla mevcut durumda şerhi üzerinden sözlüğün metnini kurmak mümkündür. 

Şairin biyografisi için bk. "Celîlî, Abdü’l-celîl Efendi ". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/celili-abdulcelil-efendi

Eserden Örnekler


Besmele ile olınsa ibtidâ

Nâmî olur ibtidâ vü intihâ


İbtidâ kıl nâm-ı Hak’la her işi

Mâlik-i yümn olasın sen iy kişi (Abdülcelîl b. Yûsuf. Şerh-i Seb’at-i Ebhur. vr.6b)

Der Beyân-ı Sebeb-i Te’lîf

Pes imdi dinlegil iy nûr-ı a’yân

Lügat ilmi olur insân-ı insân


Lügat çünkim ulûma oldı miftâh

Ana cehd it ki feth eyleye Fettâh


Anun-çün nazm itdüm bundan esbak

Niçe dürlü lügâtı ben muhakkak (Abdülcelîl b. Yûsuf. Şerh-i Seb’at-i Ebhur. vr.14a)

el-Kıt’âtü’l-Ûlâ fî Bahri’s-Serî’i’l-Matvî

Tanrınun adıdur Allâh u melik

Dahı rahmân u rahîm ü şeh melik


Bil Muhammed adı Ahmed oldı hem

Farkalit İncîl’de hırka delik (vr. 20b)

Huttâf di kırlanguca bir balığa hattâf di

Zabye olupdur kalb-i mâ aru begi haşrem durur (Abdülcelîl b. Yûsuf. Şerh-i Seb’at-i Ebhur. vr. 305a)


Kaynakça


Abdülecelîl b. Yûsuf. Şerh-i Seb’at-i Ebhur. Nuruosmaniye Koleksiyonu 4755.

Fidan, Zehra (2020). "Abdülcelîl Bin Yûsuf El-Akhisarî’nin Arapça-Türkçe Manzum Sözlüğüne Yaptığı Şerh: Şerh-i Seb‘atü Ebhur". Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (25): 373-388.

Yazar, Sadık (2022). "Seb'atu Ebhur ve Şerhi (Celîlî)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/seb-atu-ebhur-ve-serhi-celili. [Erişim tarihi: 09 Ağustos 2022].

Atıf Bilgileri


Yazar, Sadık. "SEB'ATU EBHUR (CELÎLÎ, ABDÜLCELÎL b. YÛSUF)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/seb-atu-ebhur-celili-abdulcelil-b-yusuf. [Erişim Tarihi: 03 Nisan 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 EŞ-ŞERHÜ'L-MUSTAFFÎ FÎ FETHİ SÜKKERİ'S-SÂFÎ (CELÎLÎ) Celîlî, Abdülcelîl Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
2 SEB'ATÜ EBHUR VE ŞERHİ (CELÎLÎ) Celîlî, Abdü’l-celîl Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
3 ZUHRÜ'L-ÂHİRE (CELÎLÎ) Celîlî, Abdü’l-celîl Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
4 DÜRR-İ BAHRÎ (CELÎLÎ) Celîlî, Abdü’l-celîl Efendi Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
5 MÜKERRER ŞEKER (CELÎLÎ, ABDÜLCELÎL b. YÛSUF) Celîlî, Abdülcelîl b. Yûsuf Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
6 SÜKKER-İ SÂFÎ (CELÎLÎ, ABDÜLCELÎL b. YÛSUF) Celîlî, Abdülcelîl b. Yûsuf Prof. Dr. Sadık Yazar
Görüntüle
7 LEMEZÂT-I HULVİYYE EZ LEMEÂT-I ULVİYYE (MAHMUD CEMALEDDİN HULVÎ) Mahmud Cemaleddin el-Hulvî Diğer Özlem Şamlı
Görüntüle
8 AHBÂRÜ’L-'İBER (ZA’ÎFÎ, MUHAMMED) Za'îfî, Muhammed Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
9 KIRK HADİS TERCÜMESİ (FEYZÎ-İ KEFEVÎ) Feyzî-i Kefevî Prof. Dr. Adem Ceyhan
Görüntüle
10 ZÜBDETÜ'N-NESÂYİH VE UMDETÜ'T-TEVÂRÎH (IYÂNÎ) Iyânî, Cafer Iyânî Bey Prof. Dr. Osman Ünlü
Görüntüle
11 RÂZ-NÂME FÎ MENÂKIBİ'L-ULEMÂ VE'L-MEŞÂYİH VE'L-FUZELÂ (KEFEVÎ HÜSEYİN) Kefevî, Hüseyin ismail Aksoyak
Görüntüle
12 ES-SEYFÜ'L-MESLÛLÜ FÎ ŞERHİ'R-RESÛLİ (MUSTAFA b. BÂLÎ) Mustafa b. Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
13 HADÎS-İ ŞERÎFLER MECMUASI (MUSTAFÂ b. BÂLÎ) Mustafâ b. Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
14 HÂŞİYE ALÂ ŞERHİ MİFTÂH (MUSTAFA b. BÂLÎ) Mustafâ bin Bâlî Araş. Gör. Oğuzhan Et
Görüntüle
15 TUHFE-İ ŞEMSÎ (ŞEMSÎ) Şemsî, İsfendiyar-zâde Şemsî Ahmed Paşa Prof. Dr. Yunus KAPLAN
Görüntüle
16 KARAMAN-NÂME (ŞİKÂRÎ) Şikârî Araş. Gör. Mizan Coşkun Özgür
Görüntüle