RȖŞENÎ-NÂME / ŞERH-İ EBYÂT-I DEDE ÖMER RÛŞENÎ (İLÂHÎ)
şerh
İlâhî (d. ?/? - ö. 1480’den sonra)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Dede Ömer Rûşenî’nin Divan’ında 26. sırada yer alan (Tavukçu 2005: 140, Aydemir 1990: 158) yedi beyitten oluşan “olmaz” redifli tasavvufi şiirin şerhi. Bu eserin varlığına ilk defa Sadık Yazar tarafından dikkat çekilmiştir (Yazar 2011: 652). İki nüshası bulunan eserin bir nüshası Milli Ktp. Yz. A. 637/3 numarada “Eş’âr” adıyla diğer nüshası ise Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi 390 numarada “Şerh-i Ebyât-ı Ömer Rûşenî” adıyla kayıtlıdır. Eserin eldeki iki nüshası üzerine Büşra Kaplan tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (2015). Eserin müellifi ise hakkında kaynaklarda bilgi bulunamayan İlâhî mahlaslı şârih bir şairdir (Kaplan 2020: 634-636).

Manzum ve mensur karışık bir halde kaleme alınmış bu şerhte klasik tertip hususiyeti olan besmele, hamdele ve salvele takip edildikten sonra “ammâ bâ’d” denilerek müellif kendisinden bahsetmiştir. Ardından şiirini şerh edeceği Dede Ömer Rûşenî’den bahsedip ona hem manzum hem de mensur biçimde övgüde bulunmuştur. Ardından, eserin sebeb-i telifinden bahsetmiş ve şerh edeceği metnin tamamını vermiştir. Daha sonra, sırasıyla beyitleri hem mensur olarak hem de o beyitlerin anlam çerçevesi dahilinde kaleme aldığı ve genellikle mesnevi formundaki şiir parçaları aracılığıyla manzum olarak şerh etmiştir. Hatime bölümünde, eserinin adını Rûşenî-nâme koyduğunu ve onu 878/1473-1474 yılında tamamladığını belirttikten sonra dua ederek eserini tamamlamıştır (Kaplan: 2015: 46-110). İlâhî’nin bu eseri şu anki bilgilerimize göre Anadolu sahasında Türkçe bir şiire Türkçe olarak yazılmış ilk şiir şerhi konumundadır (Kaplan 2020: 636).

Müellifin biyografisi için bk. “İlâhî”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ilahi-divan-sairi-sarih 


Eserden Örnekler


Beyt-i çehârom

Aç gözün sûfî iç mey-i sâfı

Zühdi koy dime mey mubâh olmaz

Dinle yine ey tâlib-i râgıb ve ey ehl-i 'ışka musâhib! Dördünci beytün ma'nisini erişdüre murâda seni ki “aç gözün sûfî” işâretdür basîret-i kalbe ya'nî gönül gözine ve yaluguz sûfîye mahsûs degül bu hitâb belki 'âmdur cümle tâliblere ya'nî; aç gönül gözini gör andan mahbûb yüzini yine anunla bu sözün yüzini ki basîret-i kalb açılmasa ve anun yüzindeki gubâr saçılmasa câm-ı cihân-nümâ olmaz ve âyine-i kibriyâ olmaz pes her tâlibe lâzımdur ki cidd [ü] cehd eyleye ve zikr [ü] fikre meşgûl ola, tâ meftûh ola 'aynı ve merfû' ola şems-i rûhun 'aynı ki hadîs-i Resûldür 'aleyhisselâm “ ”اذا احبالله عبدا فتح عليه باب قلبه ya'nî her gâh ki Hak bir kulın sevse açar basîretini ve içirür câm-ı hakîkatini tâ tecellî-yi nûrına lâyık ola ve gaflet meyinden ayık ve ana tecellî eyleye nûr-ı likâ olur; mesel “ ”و حر موسى صعقا pes “aç gözün sûfî” emrdür pîr-i mürşid cânibinden, mürîd-i sâhib-i irâdete, ki tâlibdür genc-i sa’âdete, “iç mey-i sâfı” ya’nî çün basîret-i kalb-i sâhib-i ‘ayn oldı ve küdûretden safâ buldı ve san'at-ı beşeriyyeden sâf u musaffâ “iç mey-i sâfı” ki murâd “mey-i sâfî”den zülâl-i hayât-ı ma’rifetdür şarâb-ı nâb- ı hakîkat,

Şi'ir

İçmeyince câm-ı ma'nîden şarâb

Olmayınca mest-i medhûş-ı harâb

Açmayınca dîdesinden perdesin

Cân içinde görmeye perverdesin (Kaplan 2020: 637)

Kaynakça


Aydemir, Semra (1990). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.

Kaplan, Büşra (2015). Rûşenî-nâme: Şerh-i Ebyât-ı Rûşenî (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Kaplan, Büşra (2020). “15. Yüzyılda Bir Şair ve Şârih: İlâhî ve İki Eseri”. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi 60 (2): 629-644.

Tavukçu, Orhan Kemal (2005). Dede Ömer Rûşenî: Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Dîvânı’nın Tenkidli Metni. Erzurum.

Yazar, Sadık (2011). Anadolu Sahası Klâsik Türk Edebiyatında Tercüme ve Şerh Geleneği. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Atıf Bilgileri


Kaplan, Büşra. "RȖŞENÎ-NÂME / ŞERH-İ EBYÂT-I DEDE ÖMER RÛŞENÎ (İLÂHÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/r%C8%97seni-name-serh-i-ebyat-i-dede-omer-ruseni-ilahi. [Erişim Tarihi: 20 Ağustos 2026].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 MÜŞKİL-GÜŞÂ (İLÂHÎ) İlâhî Dr. Öğr. Üyesi Büşra Kaplan
Görüntüle
2 VAHDET-NÂME (ABDURRAHÎM) Abdurrahîm, Abdurrahîm Karahisârî, Şeyh Abdurrahîm Karahisârî, Abdurrahîmu’l-Karahisârî, Abdurrahîm Sultân, Abdurrahîm Mısırlı-zâde, Mısırlı-zâde, Mısrîoğlu, Mısrî Sultân Prof. Dr. Mehmet Sarı
Görüntüle
3 GARÎB-NÂME (ÂŞIK) Âşık Paşa, Âşık Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
4 U’CÛBETÜ'L-GARÂYİB FÎ NAZMİ’L-CEVÂHİRİ’L-ACÂYİB (BAHÂ) Bahâ, Bahâeddîn ibn Abdurrahmân-ı Magalkaravî Prof. Dr. Mustafa Arslan
Görüntüle
5 KISSA-İ İSKENDER (HAMZAVÎ) Hamzavî Dr. Öğr. Üyesi Munise KOÇ
Görüntüle
6 BAHRÜ'L-HAKÂYIK (HATÎBOĞLU) Hatîboğlu Prof. Dr. Vahit Türk
Görüntüle
7 GÜLZÂR-I MA’NEVÎ / GÜLZÂR / DÎVÂN-I GÜLZÂR / KİTÂB-I GÜLZÂR (İBRÂHÎM TENNÛRÎ) İbrâhîm Tennûrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
8 GÜLŞEN-İ NİYÂZ (İBRÂHÎM TENNÛRÎ ?) İbrâhîm Tennûrî Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
9 [DÎVÂNÇE] (ÂŞIK) İbrâhîm Tennûrî Doç. Dr. Necmiye Özbek Arslan
Görüntüle
10 DÂSTÂN-I SÂHİB-KIRÂN (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu
Görüntüle
11 DÂSTÂN-I DUHTER HİKÂYE-İ YAHUDÎ (KIRŞEHİRLİ ÎSÂ) ÎSÂ, Kırşehirli Îsâ Dr. Öğr. Üyesi Musa Tılfarlıoğlu
Görüntüle