Eserden Örnekler

Her ne kadar muhayyelât kelimesi kuvve-i hayâlin mah-sûlâtından başka bir şey demek değilse de mahsûl-i hayâl olan müellefât mensup olduğu kavmin ahvâl ve ahlâkını ve derece-i kuvâ-yi maneviyyesini tasvîr ve tayînden hâlî değildir.

Misâl olarak akvâm-ı Sâmîyenin en parlak eser-i hayâliy-yesi Elfü’l-leyl ve’l-leyl’i ele alalım. Bu hikâyede altın ve ahcâr-ı zîkıymet gibi bütün parıltılı eşyaya harîs lakin bu misli emvâli cü-ce, zebellâ, peri, sâhir, sâhire, tılsım gibi vesâit-i hafiyyeye mürâcaatla edinmeye değil, bir say ve sebât ile kazanmaya meyyâl bir nesil câlib-i dikkat olur.

Bu neslin başlıca evsâfından biri de Harun’el Reşid’in zât-ı kemâlât-simâtında teşahhus etmiş olan hubb-ı hayr ve adâletin mazhar-ı takdîr ve nâil-i şâbâş olmasıdır.

Elfü’l-leyl ve’l-leyl’de şeref-i nisvânı tasavvurât-ı bâtıla-yı garb mahsûlü olan kadından bambaşkadır. Şehrazat Hatun, o kadar garazkârâne tavsîf ve tasvir ettikleri nisvân-ı Şarkiyyeden değildir. Bilakis refîkalarını helâktan vikaye uğrunda canıyla oy-nayan kuvvet-i kalb sahibesi bir kadındır.

Fransa’da hikâye-i hayâliyye ekseriyâ mekâsıd-ı maddiye-ye mübtenîdir; Rabelais, Voltaire, Montesquieu’de olduğu gibi tenkidât-ı siyâsiyyeyi mutazammındır.

Anglosakson neslinde muhayyelât-ı amîka ve müstaiddeye meyyâl olup gözetilen mekâsıd dahi muğlaktır.

Almanlarda hikâye-i hayâliyye ahlâka ve hükûmete müte-alliktir. İşte Chamisso’nun meşhûr hikâyesi bu kabilden olup hikâye-i mezkûrenin tercüme-i hakikiyyesini bugün enzâr-ı kariin-i Türkî’ye arz ediyoruz. Yalnız Almandan gayrısını üzmekten başka bir şeye yaramayacak, haric-i ez-saded bazı tafsilât ile kariini yormamak için tercüme harfiyen olmayıp meâlendir. Şunu da ilâve edelim ki bu tenkîhat pek azdır ve buna mukabil aslında muğlak görülen bazıları îzâhen tafsîl edilmiştir (S. Vehbi 1891).