II. Murad dönemi şairlerinden Hassân’ın İranlı şair Assâr-ı Tebrizî (ö. 784/1382)’den tercüme ettiği mesnevi. Aruzun “mefâ'îlün mefâ'îlün fe'ûlün” kalıbıyla yazılmış olan mesnevi 5657 beyittir. Eser, 835/1431-32 yılında Edirne’de kaleme alınmıştır.

Assâr’ın Nizâmî’nin eserlerinden ilhamla farklı bir eser ortaya koymak amacıyla kaleme aldığı (Anbarcıoğlu 1986: 1151-52; Yılmaz 1996: 14) ve kozmik unsurları mesnevi konusu hâline getirdiği Mihr ü Müşterî’yi Türk edebiyatına ilk tercüme eden Hassân’dır. Eserin sebeb-i telif bölümünde Hassân tercümeyi kendisine II. Murad’ın teklif ettiğini söyler (Şahin 2020: 617).

Eser tevhid, münacat, na’t, miraciyye, terci-i bent nazım biçiminde bir na’t, sultana methiye, zamaneden şikâyet, II. Murad’a kaside nazım biçiminde bir methiye, sebeb-i telif, aşkın makam ve mertebelerine dair bir bölüm, âgâz-ı dâsitân ve hâtimeden oluşur. Mesnevide olay örgüsü içine bir kaside, dokuz gazel ve bir kıt’a yerleştirilmiştir. Şairin belirttiğine göre eserin toplam beyit sayısı 5670’tir. Ancak eldeki nüshalardan hareketle ortaya çıkan beyit sayısı 5657 olmakla bir miktar eksiklik gösterir. Eser küçük eklemeler dışında kaynak metinden birebir tercüme yoluyla kaleme alınmıştır.

Hikâyede Istahr hükümdarının oğlu Mihr ile vezirinin oğlu Müşterî arasındaki her türlü tensel zevkten arınmış aşk işlenir. Çocuk yaşlarda aralarında başlayan derin muhabbeti kıskanan Behram ayrılmalarına sebep olur. Bu ayrılıkla birlikte her iki karakter birbirini bulmak amacıyla uzun bir yolculuğa çıkarlar ve bu yolculukta maceralı olaylar birbirini takip eder. Sonunda birbirlerine kavuşurlar. Bu arada Mihr Harezm şahının kızı Nâhid ile evlenir ve memleketine döner. Babasından yönetimi devralır. Zamanla Mihr ve Müşterî arasındaki sevgi ruhani bir hâle bürünür. İkisi aynı şeyleri yaşamaya başlarlar ve ölümleri de art arda olur. Mihr’in üzüntüsünden Nâhid de ölür. Mihr öldüğünde dört yaşında olan oğlu Şâbûr 40 yıl memlekete hükmeder ve sonunda o da ölür.

Mesnevide gezegen isimleri mitolojik özellikleri göz önünde bulundurularak kahramanlara ad olarak konmuştur. Eserde çift kahramanlı aşk mesnevilerinde rastlanan klişe motiflerin pek çoğuna yer verilmiştir. Mihr ilee Müşterî’nin birbirlerini bulma yolunda yaptıkları yolculuk hikâyenin esasını oluşturur. Sonunda birbirlerini bulduklarında da artık tek bir varlık olup bütünleşirler. Bu şekilde hikâyeye tasavvufî bir boyut kazandırılmış ve eserde işlenen aşkın hakikate dönük yönü ön plana çıkarılarak vahdet-i vücut anlayışına işaret edilmiştir. Aynı zamanda hikâyede beşeri yönüyle ön plana çıkan Mihr ile Nahid’in aşkı da önemli yer tutar.

Mihr ü Müşterî üzerine -parçalar hâlinde- Neslihan Özdoğan bir lisans tezi (1982), Hüseyin Kara (1986), Nasrullah Özsoy (1986), Kamil Tiken (1986), M. Okan Baba (1986) ve Fatma Nur Yılmaz (1986) ise yüksek lisans tezleri hazırlamışlardır (1986). Bu tezler eserin bilinen tek nüshası üzerinden metin ve sözlük çalışması şeklindedir. Yakın zamanlarda eserin yeni bir nüshası daha tespit edilmiştir. Nüshanın tanıtımı ve bilinen nüshaya katkıları üzerine bir makale yayımlanmıştır (Şahin 2020). Makale yazarı tarafından eserin iki nüshadan hareketle tenkitli neşrinin hazırlanmakta olduğu belirtilmiştir.

Şairin biyografisi için bk. “Hassân”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/%20madde-detay/hassan