Hināyāna mezhebinin Vaibhāṣika tarikatına ait olup Eski Uygurcaya yapılan tercüme eserlerden biri.

 Eski Türkçe döneminin ikinci periyodunu temsil eden Eski Uygurcanın daha çok tercüme eserlere dayanan bir yazı dili olduğu malumdur. Bu dönemde pek çok Budist, Manihaist ve Hristiyanlık metni Türkçeye çevrilmiştir. Eski Uygurcaya yapılan tercümelerden birisi de Maitrisimit Nom Bitig’dir. Hināyāna mezhebinin Vaibhāṣika tarikatına ait olan Eski Uygurca Maitrisimit Nom Bitig, Budist Uygurlardan kalan en eski yazılı belgelerden biri olması ve büyük ölçüde korunmuş olması sebebiyle Budist Uygur literatürü içerisinde ayrı bir öneme sahiptir. Ayrıca Maitrisimit Nom Bitig’in, diğer dillerdeki Maitreya metinlerinde olmayan içerikle ilgili özelliği, onu bu metinler arasında da farklı kılmaktadır (Semet 2013: 253).

Maitrisimit Nom Bitig Prajnâraksita adlı biri tarafından Türkçeye Toharcadan; Toharcası ise, yeniden ele alınarak Hintçeden çevrilmiştir. Uygurca metnin çeviricisi, eserinin diline bakılırsa, muhakkak Türk olmalıdır; Prajnâraksita, herhalde kendisinin rahip adıdır (Tekin 2019: 30).

Kimi itirazlara rağmen (Röhrborn 1994: 101, Wilkens 2018) Maitrisimit’in, metinde geçen körünç “dram, piyes” kelimesinden hareketle, özel günlerde sahnelenmek için hazırlanan bir piyes olduğuna dair görüşler ağır basmaktadır.

Eserde Maitreya’nın yaşantısı, Tuṣita Cenneti’nden yeryüzüne inişi ve dünyadaki kerametleri ile Budalık makamına ulaşması konuları işlenmektedir. Bunların dışında çeşitli cehennem tasvirleri de konu edilmiştir.

Maitrisimit Nom Bitig, Uygurcasında bölümlere (ülüş) ayrılmıştır. Böylece biri ‘secde’ (yükünç, ‘önsöz’ yerine) olmak üzere 28 bölümden meydana gelir. 28 sayısı ilgi çekicidir; çünkü Hindistan’da bazı eserlerin aynı biçimde düzenlendiği görülmektedir. Belki de dinî eserlerin böyle 28 bölüme ayrılması edebî bir türü gösterir. Eserin bir çeşit önsözü olarak düşünülen yükünç ‘secde’ ne Çincede ne de Toharcada vardır (Tekin 2019: 31).

Maitrisimit’in Eski Uygurcaya ne zaman tercüme edildiği üzerine farklı görüşler bulunmaktadır. Eseri bulan Albert von Le Coq tercümenin 9-10. yüzyıllar arasında (1919: 103); Gabain (1961: 509) ve Pritsak (1963: 28) 9. yüzyılda; Şinasi Tekin (1980: 8) 8. Yüzyılda; Laut (1986: 162-163) 9. yüzyılın ortasında yapıldığı görüşündedir. Eski Uygurca metinleri ses ve şekil özelliklerine göre tarihlendiren Ferruh Ağca, eserin dilinin en geç 9. yüzyılın ilk yarısında yazıldığı tahmin edilen metinlerin diline yakın olduğunu, dolayısıyla da metnin en geç 9. yüzyılın sonlarında yazılmış olabileceğini söyler (2006: 519). Eski Türk dili metinlerinin tasnifinde kullanılabilecek dillik ölçütler dikkate alındığında Maitrisimit’in, Budist Uygur edebiyatının ilk metinlerinden biri olarak değerlendirilmesi gerekmektedir. Genel dil özellikleri ile metin, Budist Uygur edebiyatının erken dönem metinleri ile klasik dönem metinleri arasında yer alan geçiş dönemi eseri olarak da ele alınabilir (Baş 2020: 22).

Maitrisimit Nom Bitig’in bilinen üç nüshası vardır. Bu nüshalar Sengim, Murtuk ve Hami nüshaları olarak bilinir. Sengim nüshası “ikinci Turfan arkeoloji heyeti (1904-1905) tarafından, Sengim (Senggim) kasabasının yanındaki aynı adla anılan bir nehrin batı kıyısında, kayalara gömülü on iki Burkan manastırı kütüphanelerinde bulunmuştur. Sengim’den 5 km kuzeyde Murtuk adlı bir çay vardır. Nehrin kıyısındaki manastırlarda eserin diğer bir nüshası bulunmuştur" (Tekin 2019: 27-28). Turfan bölgesinde 1959’da Xinjiang’daki Tömürti’de, kolofon kaydından 1067’de yazıldığı anlaşılan bir diğer nüsha da Hami (Kumul) nüshasıdır. 2006 yılında Närnasi’de bu yazmaya ait parçalar bulunmuştur (Zieme 2015: 14). Sengim ve Murtuk nüshaları günümüzde Berlin Koleksiyonu’nda, Hami nüshası ise Xinjiang Museum of Urumqi’de yer almaktadır. Zieme, bunların yanı sıra, St. Petersburg’da Maitrisimit’e ait bazı parçaların yer aldığı bilgisini vermektedir. Zieme’nin verdiği bilgilerden S1 5129 olarak adlandırılan bu parçaların Krotkov Koleksiyonu’na ait olduğunu, fakat metnin bulunduğu bölge ile ilgili bir kayda rastlanmadığını öğrenmekteyiz. Zieme, metnin Maitrisimit’e ait olup olmadığının şüpheli olduğunu ifade etse de verdiği iki parçanın metne ait olma ihtimalinin yüksek olduğunu belirtir. Zieme, bu çalışmasında Helsinki Mannerheim Koleksiyonu’nda bulunan iki parçayı da Maitrisimit’in Sengim yazmasına benzetir. Ancak bu parçalarda yeterli metin olmamasından dolayı Maitrisimit ile bir karşılaştırma yapamaz (Baş 2020: 22; Zieme 2015’ten).