Kur’an-ı Kerim’i usulüne bağlı olarak okumanın esaslarını anlatan kitap. Manisa İl Halk Kütüphanesi Manisa Akhisar Zeynelzade Koleksiyonunda 45 Ak Ze 75/1 arşiv numarasıyla kayıtlıdır. Eser, 101 varaktan oluşmaktadır. Nesih yazı türüyle yazılan eserin her sayfasında 11 satır bulunmaktadır. Nüshanın katalog bilgilerinde eser adı Et-Tecrîd fî İrabî Kelimeti’t-Tevhîd şeklinde kayıtlı ise de bu adla anılan eserlerin başka bir konuyu ihtiva etmesi ve dolayısıyla eserin içeriğiyle uyuşmaması bakımından yanlış kaydedildiği anlaşılmaktadır. Manisa İl Halk Kütüphanesinde kayıtlı nüshanın yanağında bulunan Tercüme-i Dürri Yetim ve Cezerî (Sarıkaya 2019: 178) ifadesi eserin tercüme olduğunu göstermektedir.

Eserin mütercimi ya da müstensihi ile ilgili bilgiler net değildir. 101b numaralı sayfada “Bu tecvit kitabı Mecîd ve Melîk olan Allah’ın inayetiyle ve kulların en zayıfı Ahmed Bin Mustafa eliyle tamamlandı” (101b/3-4) cümlesi yer almaktadır. Ayrıca son sayfada “Seyyid Muhammed’in çalışması” (102a) ifadesi kayıtlıdır. Bu kayıtlardan Ahmed Bin Mustafa’nın mütercim; Seyyid Muhammed’in müstensih olduğu sonuca çıkarılabilir. 101b numaralı sayfanın on ikinci satırında geçen “1079 senesinin Safer ayının başlarında yazıldı.” ifadesi, eserin 1079/1668 yılında tamamlandığını göstermektedir.

Eser, Kur’an-ı Kerim’in doğru ve kurallarıyla okunmasını konu edinen tecvit ilmi üzerine inşa edilmiştir. Kur’an-ı Kerim’i usulüne göre okumanın farz olduğu ve tecvit bilmeden yapılacak okumanın hatalı olacağı, eserde şöyle belirtilmiştir: “Bilgil kim tecvîdile okumak farîzadur Kur’ân’ı. Nitekim Kur’ân’da gelür: Ve rattili’l-Kur’âne tertîlen. Tecvîd ‘ilmin bilmeyen tâlî Kur’ân’ı lahn okur.” (2a/9-10). Kur’an-ı Kerim’i tecvit esaslarına bağlı kalınarak okunması gerektiğiyle ilgili ayet ve hadislerden örnekler verildikten sonra tecvidin on aşamadan meydana geldiği belirtilmiştir. Dolayısıyla eser on bap üzerine kuruludur. Her bap ayrı ayrı açıklanarak örneklendirilmiştir. Bu baplar sırasıyla şöyledir:

Evvelki mertebe: Ahkâmü’n-nûni’s-sâkineti ve’t-tenvîndür (Sâkin nûn ve tenvînin hükümleri)

İkinci: Medlerdür (Uzatma, çekme)

Üçünci merâtib: Maksûrâtdur (Kısaltma)

Dördünci merâtib: Mufahhamât (Kalın okuma)

Beşinci merâtib: Murakkakâtdur (İnceltme)

Altıncı merâtib: Vaslı eylemekdür (Ulama, birleştirme)

Yedinci merâtib: Vakf eylemekdür (Bir kelimenin sonunu harekesiz okuma)

Sekizinci merâtib: Revmdür (Kelimede sükûndan ayırt edilemeyecek derecede gizli ve belirsiz olan hareke)

Tokuzuncı merâtib: İşmâmdur (Harfin sesini vurgulama)

Onuncı merâtib: Mahâric-i hurûfdur ve anun sıfatlarıdur (Harflerin çıkarılış noktaları) (25b/1-11).

Dinî muhtevasından dolayı eserde Arapça kelime ve terkipler yoğun olarak kullanılmıştır. Özellikle tecvitle ilgili terimler geniş yer tutmaktadır. Dil özellikleri itibarıyla Klasik Osmanlı Türkçesine has kullanımlar ağır basmaktadır.

Kitâbu Tecvîd Fî Kelâmi Kur’âni’l-Mecîd üzerine İnan Gümüş tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (2013).