- Yazar Biyografisi (TEİS)
Muhammed Bin İyas - Madde Yazarı: Doç. Dr. İnan GÜMÜŞ
- Eser Yazılış Tarihi:1569 (?)
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yazılı Edebiyat / Divan Edebiyatı
- Dönemi:16. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Tercüme
- Türü/Formu:Kıyafetname
- Yayın Tarihi:06/06/2022
KİTÂBÜ’L-ÂDÂB VE’S-SİYÂSE FÎ ‘İLMİ’N-NAZAR VE’L-FİRÂSE /KIYÂFET-NÂME (MUHAMMED BİN İYÂS)
kıyâfet-nâmeMuhammed Bin İyas (d. ?/?- ö.?/?)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Dımaşkî’nin Kitâbü’l-Âdâb ve’s-Siyâse fî ‘İlmi’n-Nazar ve’l-Firâse adlı Arapça kıyâfet-nâmesinin Muhammed Bin İyâs tarafından yapılan tercümesi. İnsanın dış görünüşünden yola çıkarak karakteri hakkında birtakım belirlemelerde bulunma anlamına gelen kıyâfet ilmi Batı ve Doğu kültürlerinde çokça rağbet görmüştür. Türk edebiyatında da özellikle Arapça eserlerin etkisiyle telif ya da tercüme birçok kıyâfet-nâme kaleme alınmıştır. Bunlar arasında Dımaşkî’nin kıyâfet-nâmesinin çevirileri önemli yer tutmaktadır. Eserin farklı tercümeleri ve bu tercümelerin nüshaları Dımaşkî’nin eserine olan rağbeti göstermektedir. Tespit edilebildiği kadarıyla Şaban-ı Sivrihisarî, Muhammed Bin İyâs ve Silistrevî’nin tercümeleri ile mütercimi bilinmeyen bir tercüme olmak üzere eserin dört çevirisi bulunmaktadır.
Kıyâfet ilmine getirilen deliller eserde on başlık altında sıralanmıştır: Âyet-i kerime; Hâtemü’l-Enbiyânun hadîs-i sahîhi; ‘akl-ı kâmile; mizâc; Hükemâ-yı ‘azâmdan ve ‘ulemâ-yı kirâmdan yedi kişinün kelimâtı (Eflâtûn Hakîm, Aristotâlîs Hakîm, Mansûr Hâcib Hakîm, Hakîm Muhammed-i Râzî, Îlâvûs Hakîm, İmâm İdrîs-i Şâfi’î, Şeyh Muhyiddîn-i A’râbî); ‘avâmü’n-nâsun ‘aklı yitişdügi yir; teşbîh; ashâb-ı tarîkat ve evtâd-ı hakîkat ‘ulûm-ı mükâşefe ile, ‘akl-ı müşerrefe-i sâfiyye ile ‘âlem-i kudsîden nazar idüp ma’rifet-i ilahî tecellî nûrıyla böyle zuhûr itmişdür; ehl-i tevârîh ve nakl-i kelimât-ı mülûk-ı ‘azâm; ata ile ana[nun] (…) tecribe kuvveti.
16. yüzyılda istinsah edildiği tahmin edilen Kıyafet-nâme, 26 bap üzerine kuruludur. Baş; saç; yüz; alın; kaş; göz; kulak; burun; agız ve dudak ve diş; yanak ve sakal ve enek; boyun; omuz; bâzû ve dirsek ve bilek; el ve parmak ve tırnak; gögüs ve karın; arka; bud ve yan başları ve oturak yirleri; diz gözi ve baldır ve ayak parmakları; boy ve yürimek; âvâz ve gülmek; avuç içinde olan ‘alâmetler; benler; parmaklarun gınâ ve fakr ciheti; ‘ömr uzunlugun ve kısalıgun ‘alâmeti; ekâlîm-i seb’anun halkı; hayvânât ve tuyûrât ve haşerât-ı arz. Her bap, itidal üzerine konumlandırılmış ve aşırılıkların ahlâken olumsuzluğa işaret ettiği belirtilmiştir.
Sekiz nüshası tespit edilen Kıyafet-nâme’nin Süleymaniye Kütüphanesindeki nüshası üzerine İnan Gümüş tarafından bir makale kaleme alınmış (2021); İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi Haraççıoğlu Kitaplığında bulunan nüshası üzerine ise Çetin Can tarafından bir yüksek lisans tezi hazırlanmıştır (2019).
Eserden Örnekler
Evvelki Bâb: Başun Kıyâfeti Beyânındadur
Baş bedenün savma’asıdur. Havâss-ı hamse-i zâhire, sıfât-ı seb’a-i bâtına başda câmi’dür. İnsânun sâ’ir hayvânâtdan idrâk-i ‘aklda artuk olması başa konulmışdur. Cümle hükemâ dimişlerdür kim bir kişinün başı a’zâsına göre olsa, müdevver olsa, mûm gibi dökme olsa, üstinde tamarlar ve yivler olmasa, bir mikdâr ensesine meyli olsa ve bir mikdâr alnınun üstinden yukarusına alçak olsa ve iki kulaklarınun üstün yanı depesine çıkınca düz olsa binâ gibi delâlet ider kim ‘aklı tamâm ola, fehmi serî’ ola, fikri sahîh ola, hayâli savâb ola, kuvvet-i hâfızası gâlib ola, ahlâk-ı hamîde ola. Eger bir kişinün başı bedenine uymasa, küçük olsa hafîfü’l-’akl olup mukaddimen zikr olan evsâfun ‘aksince ola. Eger bir kişinün başı büyük olsa, yukarusına uzun olmasa, müdevver olsa delâlet ider kim ‘ulüvv-i himmete fehmi gökçek ola. Gâh gâh gaflet târî ola, sıhhat üzerine ola. Eger bir kişinün başı önine egri olsa delâlet ider, niyyeti habîs ola ve nefsâniyyeti gâlib ola, hevâsına tâbi’ ola (Gümüş 2021: 815).
Kaynakça
Bozkurt, Kenan (2008). Kıyâfet İlmi Türk Edebiyatında Kıyâfet-Nâmeler ve Şa’bân-ı Sivrihisârî’nin Kıyâfet-Nâmesi (Transkripsiyonlu Metin-İnceleme). Yüksek Lisans Tezi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi.
Buçukcu, Zeynep (2018). “19. Yüzyılda Yapılmış Bir Kıyafetnâme Tercümesi: Dımaşkî’nin Kitâbü’l-Âdâb Ve’s-Siyâset Fî ʿİlmi’n-Naẓari Ve’l- Firâset’i”. Littera Turca Journal of Turkish Language and Literature 4 (4): 927-952.
Brockelmann, Carl (1988). “Dimeşkî”. MEB İslâm Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: MEB Yay. 588.
Can, Çetin (2019). Muhammed Bin Ayas Kıyafet-Name (İnceleme-Metin-Dizin). Yüksek Lisans Tezi. Bingöl: Bingöl Üniversitesi.
Çavuşoğlu, Ali (2004). Kıyafet-nameler. Ankara: Akçağ Yay.
Gümüş, İnan (2021). "Dımaşkî'nin Kitâbü’l-Âdâb Ve’s-Siyâse Fî 'İlmi’n-Nazar Ve’l-Firâse (Kıyafet-nâme) Adlı Eserinin Süleymaniye Kütüphanesinde Kayıtlı Tercümesi Üzerine Bir İnceleme". Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 6 (2): 788- 841.
http://www.yazmalar.gov.tr/eser/kiyafet-name/112727 [Erişim Tarihi: 27.03.2021].
http://www.yazmalar.gov.tr/eser/kiyafet-name/61634 [Erişim Tarihi: 27.03.2021].
http://www.yazmalar.gov.tr/eser/kiyafet-name/90769 [Erişim Tarihi: 27.03.2021].
Dımaşkî (1569?). Kitâbü’l-Âdâb ve’s-Siyâse fî ‘İlmi’n-Nazar ve’l-Firâse (Kıyâfet-Nâme). Çeviren: Muhammed Bin İyâs. Süleymaniiye Ktp. Tahir Ağa Nu. 360.
Parlatır, İsmail ve György Hazai (2007). Macar Bilimler Akademisi Kütüphanesi’ndeki Türkçe El Yazmaları Kataloğu. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yay.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
| # | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | DÎVÂN (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 2 | MÜNŞE’ÂT (CA’FER) | Ca’fer, Tâcî-zâde Ca’fer Çelebi | Dr. Fatma Meliha Şen |
Görüntüle | ||
| 3 | TERCEME-İ CÂMEŞÛY-NÂME (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Dr. Öğr. Üyesi Ozan Kolbaş |
Görüntüle | ||
| 4 | KİTÂB-I TÂLİ'-İ MEVLÛD / TÂLİ’-İ MEVLÛD-İ KEBÎR (FİRDEVSÎ) | Firdevsî, Şerefeddîn Mûsâ, Uzun Firdevsî, Firdevsî-i Rûmî, Firdevsî-i Tavîl, Türk Firdevsî | Doç. Dr. Himmet BÜKE |
Görüntüle | ||
| 5 | HEŞT BİHİŞT / KİTÂBÜ’S-SIFÂTİ’S-SEMÂNİYYE FÎ ZİKRİ’L-KAYÂSIRETİ’L-OSMÂNİYYE (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlîsî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 6 | ŞERH-İ MESNEVÎ-İ MA’NEVÎ (İDRÎS) | İdrîs, İdrîs-i Bitlisî | Doç. Dr. ADNAN OKTAY |
Görüntüle | ||
| 7 | ŞEHRENGÎZ DER-MEDH-İ CÜVÂNÂN-I EDİRNE / ŞEHRENGÎZ-İ EDİRNE (MESÎHÎ) | Mesîhî, Îsâ | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 8 | DÎVÂN (ŞÂMÎ) | Şâmî, Şâmlıoğlu Mustafâ Bey | Prof. Dr. Yunus KAPLAN |
Görüntüle | ||
| 9 | HEFT PEYKER (ABDÎ) | Abdî | Dr. Öğr. Üyesi ASLI AYTAÇ |
Görüntüle | ||
| 10 | CEMŞÎD Ü HURŞÎD (ABDÎ) | Abdî | Prof. Dr. Adnan Ince |
Görüntüle |