- Yazar Biyografisi (TEİS)
Ahmet Mithat Efendi - Madde Yazarı: Doç. Dr. Sabahattin Çağın
- Eser Yazılış Tarihi:1871
- Yazıldığı Saha:Anadolu-Osmanlı
- Edebiyat Alanı:Yenileşme Dönemi Türk Edebiyatı
- Dönemi:19. Yüzyıl
- Dili:Türkçe
- Alfabesi:Arap
- Yapısı:Mensur
- Niteliği:Telif
- Türü/Formu:Hikâye (Öykü)
- Yayın Tarihi:13/09/2022
DURÛB-I EMSAL-İ OSMANİYE: ŞİNASİ HİKEMİYÂTININ AHKÂMI -TASVİR- (AHMET MİTHAT EFENDİ)
hikâyeAhmet Mithat Efendi (d. 1844 - ö. 28 Aralık 1912)
ISBN: 978-9944-237-87-1
Ahmet Mithat Efendi’nin, Şinasi’nin Durub-ı Emsal-i Osmaniye’sindeki (elif) harfiyle başlayan atasözlerinden 19’unu hikâyeleştirdiği eseri. Hikâyelerin sonuncusu yarım kalmış gibidir. Kitaptaki hikâyelerde genellikle aile ilişkileri başta olmak üzere fakirlik, pişmanlık, doğruluk, kurnazlık, nankörlük, hayatın zorlukları, talihsizlik, olduğundan farklı görünme, dostluk gibi konular işlenmiştir. Hikâyelerde genellikle mizahî yön ağır basar. Kişiler ya olduğundan farklı görünmeye çalışırlar ya bir suç işlerken, ya çapkınlık yaparken bir aksilikle karşılaşarak gülünç duruma düşerler. Olduğundan farklı görünmeye çalışan tipler, Ahmet Mithat’ın diğer eserlerinde de eleştirdiği tiplerdir. Hikâyeler hep şaşırtıcı ve beklenmedik bir sonla bitmektedir. Zaten bir atasözünü konu aldıkları için ibret dersi kaçınılmazdır.
Hikâyeler çoğunlukla başka birinden dinlenir. Hatta “Âdem Oğlanına İyilik Yaramaz” hikâyesinde anlatıcının hikâyeyi önce bir ihtiyardan dinlediği, ihtiyarın da helva sohbetine gittiği evin sahibinden dinlediği aktarılır. Böylece iç içe geçmiş bir anlatım gerçekleştirilir. Bunlardan farklı olarak “Aşağı Tükürsem Sakalım Yukarı Tükürsem Bıyığım” başlıklı hikâyede anlatıcı ile yazar birleşmiş ve hikâyenin içinde yer alarak olayları etkilemiştir.
Teknik olarak dikkat çeken bir başka husus “Alçacık Yerde Tepecik Kendisini Dağ Sanır” hikâyesinde yer almaktadır. Bu hikâyede karı koca konuşurlarken tiyatroya özgü bir şekilde onların davranışları parantez içinde verilir.
Hikâyelerde atasözleri ve deyimlere geniş bir şekilde yer verilmiştir. Enginün bu durumu Ahmet Mithat’ın, Şinasi’nin “durub-ı emsal hikmet-i avamdır” tarifini benimsemiş olmasına bağlamaktadır. Yazar, kitabında yeni bir anlatı tarzını denemekle birlikte bu hikâyelerin önemli bir kısmı zorlamayla oluşturulmuştur, dolayısıyla -kısa olmasına rağmen- okunması da zor olmaktadır. Enginün, 2013, 6).
Ahmet Mithat Efendi’nin biyografisi için bk. “Ahmet Mithat Efendi”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/ahmet-mithat-efendi
Eserden Örnekler
ATI ALAN ÜSKÜDAR'I GEÇTİ
Malum a bir adamın kıskanç olması için karısının iffetinde hiffet olmak iktiza etmez . Çok kıskançlar vardır ki zevcesini kayınpederinden dahi kıskanır. İşte bu kabilden olarak Hacı İzzet Efendi zevcesi melek gibi afif olduğu hâlde elden değil, kendi gözünden bile kıskanır ve yüzüne dikkatlice bakamazdı. Kıskançlığın bu derecesi üzerine, zevcesini ne kadar sevdiğini tarif iktiza etmez zannederim. Zira kıskançlık muhabbetten ileri geldiği gibi Hacı İzzet Efendi’nin kıskançlığı derecesi dahi muhabbetin ifratından neşet eylemiş olması pek bedihî ve aşikârdır. Hacı İzzet Efendi’nin Neşet Molla isminde bir dostu vardı. Ama nasıl dostu? Ben bu dostluğu tarif edebilmek ve suret-i tarifimde en ziyade ihtisarı iltizam eylemek istersem derim ki Neşet Molla Hacı İzzet Efendi’nin dostu değil en sevgili kardeşi idi. Kendisiyle beraber hacc-ı şerif yolunda bulunmuş ve Hacı İzzet Efendi’nin gayet tehlikeli hastalığı zamanında başı ucundan ayrılmayıp sahihan kardeş gibi bakmış ve hacdan geleli üç seneyi mütecaviz olup, bu müddet zarfında muhabbetleri bir kat daha kuvvet bulduğundan artık “içtikleri su ayrı gider” denilecek dereceye varmıştı. Hacı İzzet Efendi’nin Neşet Molla’ya olan irtibat-ı kalbi yalnız biraderane bir muhabbetten dahi ibaret olmayıp Neşet Molla ulemadan gayet sofu, taassub-ı diniyesi ziyade, âdeta taassupta derece-i ifratı da geçmiş bir adam olduğundan kendi hakkında Hacı İzzet Efendi’nin bir hürmet-i mahsusası dahi vardı. Hülasa Hacı İzzet Efendi her akşam ya kendi veyahut Neşet Molla’nın hanesinde saat üçlere, dörtlere kadar kemal-i zevk ve lezzetle vakit geçirdikten sonra mahbubesi, canı, cananı yani gözünden kıskandığı zevcesinin yanına hareme girmek için dostundan güç hâl ile ayrılabilirdi (Ahmet Mithat Efendi 2013).
Kaynakça
Ahmet Mithat Efendi (2013). Durub-ı Emsal-i Osmaniye: Şinasi Hikemiyatının Ahkâmı - Tasvir-, İstanbul: Dergâh Yayınları.
Çağın, Sabahattin (2017). Tanzimat Dönemi Türk Edebiyatında Hikâye. İstanbul: Dergâh Yayınları.
Enginün, İnci (2013). "Önsöz", Durub-ı Emsal-i Osmaniye: Şinasi Hikemiyatının Ahkâmı - Tasvir-. İstanbul: Dergâh Yayınları.
Atıf Bilgileri
Benzer Eserler
# | Madde | Yazar | Madde Yazarı | İşlem | ||
---|---|---|---|---|---|---|
1 | ACÂ'İB-İ ÂLEM (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Prof. Dr. Fazıl Gökçek |
Görüntüle | ||
2 | AHMED METÎN VE ŞİRZÂD YÂHUD ROMAN İÇİNDE ROMAN (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Prof. Dr. Fazıl Gökçek |
Görüntüle | ||
3 | ALTIN ÂŞIKLARI (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Dr. Ayşe Sandıkkaya Aşır |
Görüntüle | ||
4 | ANA-KIZ (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Öğr. Gör. CEMİLE ŞEN |
Görüntüle | ||
5 | ARNAVUDLAR VE SOLYOTLAR (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Dr. Öğr. Üyesi Halef Nas |
Görüntüle | ||
6 | LETAİF-İ RİVAYAT 11 / BAHTİYARLIK (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Doç. Dr. Sabahattin Çağın |
Görüntüle | ||
7 | BELİYYÂT-I MUDHİKE (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Öğretmen Münevver Eroğlu |
Görüntüle | ||
8 | LETÂİF-İ RİVÂYÂT 24 (BİR ACÎBE-İ SAYDİYYE) (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Diğer Güray Gümüş |
Görüntüle | ||
9 | LETÂİF-İ RİVÂYÂT 9 (BİR GERÇEK HİKÂYE) (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Diğer Güray Gümüş |
Görüntüle | ||
10 | BİR TÖVBEKÂR (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Öğr. Gör. CEMİLE ŞEN |
Görüntüle | ||
11 | LETAİF-İ RİVAYAT 23 / CANKURTARANLAR (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Doç. Dr. Sabahattin Çağın |
Görüntüle | ||
12 | CELLÂD (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Dr. Elmas Karakaş |
Görüntüle | ||
13 | LETÂİF-İ RİVÂYÂT 12 (CİNLİ HAN) (AHMET MİDHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Diğer Güray Gümüş |
Görüntüle | ||
14 | ÇENGÎ (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Prof. Dr. Fazıl Gökçek |
Görüntüle | ||
15 | LETAİF-İ RİVAYAT 16 / ÇİFTE İNTİKAM (AHMET MİTHAT EFENDİ) | Ahmet Mithat Efendi | Öğr. Gör. Burcu ÇAKIN ERDAĞ |
Görüntüle | ||
16 | MÎZÂNÜ'L-BELÂGA (ABDURRAHMAN SÜREYYÂ) | Abdurrahman Süreyyâ, Mîrdûhî-zâde | Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ |
Görüntüle | ||
17 | SÜNÛHÂT (ABDÜLVEHHÂB) | Abdülvehhâb, Bolulu | Dr. Öğr. Üyesi Adem Özbek |
Görüntüle | ||
18 | BELÂGAT-I LİSÂN-I OSMÂNÎ (AHMED HAMDİ) | Ahmed Hamdi, Şirvânî | Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ |
Görüntüle | ||
19 | LUGAT-I KÂMÛS (AHMED LÜTFÎ) | Ahmed Lütfî Efendi | Diğer Hamza Havuz |
Görüntüle | ||
20 | LEHCE-İ OSMÂNÎ (AHMET VEFİK PAŞA) | Ahmed Vefîk Paşa | Diğer Hamza Havuz |
Görüntüle | ||
21 | ISTILÂHÂT LÜGATİ (YENİŞEHİRLİ AVNÎ) | Avnî, Yenişehirli | Dr. Bihter Gürışık Köksal |
Görüntüle | ||
22 | BELÂGAT-I OSMÂNİYYE (CEVDET PAŞA) | Cevdet Paşa, Ahmed Cevdet Paşa, Lofçalı | Prof. Dr. Mücahit Kaçar |
Görüntüle | ||
23 | HADÎKATÜ'L-BEYÂN (HACI İBRÂHİM EFENDİ) | Hakkı, Hacı İbrâhim Hakkı Efendi | Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ |
Görüntüle | ||
24 | SEFÎNETÜ’L-İNŞÂ (HÂLET) | Hâlet, İbrâhim Hâlet Bey, İstanbullu | Araş. Gör. MUSTAFA KILIÇ |
Görüntüle | ||
25 | SEVDÂ-YI NİHÂN (HÂLİD) | Hâlid, Yenişehirli-zâde Hâlid Eyyûb Bey | Doç. Dr. Macit Balık |
Görüntüle |