Tekke edebiyatının 16. yüzyıldaki önemli temsilcilerinden biri olan Abdülvehhâb Ümmî el-Halvetî’nin dinî-tasavvufi muhtevalı şiirlerini ihtiva eden eseri. Dîvân’ın yayımlanan tenkitli metninde (Tatcı-Ögke 2012) hece ve aruzla yazılmış 517 adet manzume bulunmaktadır. Mutasavvıf şairin ilâhî türünde yazmış olduğu bu şiirlerde ağırlıklı olarak işlenen konular; tasavvufun temel alanları olan aşk, tevhîd ve vahdet-i vücûd nazariyesidir. Vâhib Ümmî şiirlerinde dinî sahada; “Allah, melekler, mukaddes kitaplar, peygamberler, âhiret ile ilgili mefhumlar, kader ve kaza, sûre ve ayetler, hadisler, ibadetler, diğer bazı dinî mefhumlar, dinî şahsiyetler, diğer dinlerle ilgili bazı mefhumlar”ı ele alırken tasavvufa dair; “vahdet-i vücûd, elest bezmi, âlem-i ma’nâ, tasavvufî mertebeler, tarikatla ilgili mefhumlar, mutasavvıf şahsiyetler ve bazı tipler”i mensubu olduğu tasavvuf okulunun düşünce dünyası çerçevesinde derinlemesine ele almıştır. Vâhib Ümmî Dîvânı’nın en önemli iki kaynağı Kur’ân-ı Kerîm ve hadislerdir. Şair; manayı kuvvetlendirmek, görüşlerini delillendirmek ve sözlerini tezyîn gayesiyle ayet ve hadislere sıklıkla müracaat etmiştir. Vâhib Ümmî’nin Dîvân-ı İlâhiyât’ı bu manada baştan sona ayet ve hadis açıklamaları gibidir denilebilir. Bu iki kaynaktan yapılan alıntılar kimi zaman kelime ya da ibare düzeyinde olmakta, kimi zaman ayetin/hadisin Türkçe anlamı verilmekte, pek çok beyitte ise telmih suretiyle ayet ve hadislere işaret edilmektedir.

“Yûnus bu yolda bize delîldir” (Tatcı-Ögke 2012: 485) diyen Vâhib Ümmî, gerek dil gerekse düşünce bakımından Yûnus Emre okulunun önemli temsilcilerinden biri olarak karşımıza çıkar. Dîvân’ı incelendiğinde, onun Yûnus’un varlık, bilgi ve değer anlayışını ne denli benimsediği açıkça görülür. Şair, Yûnus Emre’nin edâ ve üslûbunu devam ettirirmenin yanı sıra edebî dile ait bazı yöresel unsurlar da katarak, birtakım yeni söyleyiş ve motifler de ortaya koymuştur. Şiiri bir eğitim aracı olarak kullanan Vâhib Ümmî, manzumelerinde dış ahenkten ziyade muhtevayı öncelemiş; bunu yaparken tasavvufun zengin terim, mecaz ve alegori dünyasından alabildiğine faydalanmıştır. Şair tüm bu yönleriyle, tasavvufun girift ve zor konularını sade ve anlaşılır bir dille; ancak basite indirgemeden anlatabilmiştir.

Vâhib Ümmî’nin bilinen tek eseri olan Dîvân-ı İlâhiyât’ının sekiz nüshası tespit edilmiştir (Tatcı-Ögke 2012: 59-60). Eser üzerinde 1987 yılında bir yüksek lisans çalışması yapılmıştır. Bu çalışmada, Dîvân’ın bir nüshasının transkripsiyonlu metni verilmiştir (Torun 1987). Mustafa Tatcı ve Ahmet Ögke, eserin beş yazma nüshasını karşılaştırarak Dîvân’ın tenkitli neşrini yayınlamışlardır (Tatcı-Öğke 2012). Abdülmecit İslamoğlu ise Dîvân’da geçen bütün beyitleri; dinî-tasavvufi kavramlar, bu kavramaların anlam alanına giren diğer kelimeler, şahsiyetler, ayet ve hadis iktibasları çerçevesinde ele alarak “dinî ve tasavvufi unsurların sistematik dizini” ile birlikte yayınlamıştır (İslamoğlu 2018).

Şairin biyografisi için bkz. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü, "Vâhib Ümmî, Abdülvahhap", http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/vahib-ummi-abdulvahhap