DÎVÂN-I HAMDÎ / PENDİYYE-İ HAMDİYYE (HAMDÎ)
Dîvân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye
Hamdî, Sıyam-zâde Hasan Hamdî Efendi, Nevşehirli (d. 25 Şevval 1231-1816 - ö.?/?)

ISBN: 978-9944-237-87-1


Divân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye münacat ve nasihat üslubu üzerine tertip edilmiş bir eserdir. Şair eserin ilk gazeline münacat ile başlar. Genel bir bakışla, Hamdî’nin Pendiyye-i Hamdiyye’si, neredeyse, nazım şekli ayırt etmeden öğüt veren anlatıma, esma’ül hüsnayı vesile kılarak münacatı hep merkezde tuttuğu görülür. Hamdî’nin, divânında ifade ettiği şekliyle beş eseri vardır. Muhtelif çalışmalarda, Divân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye dışında, Manzȗm Münȃcȃt ve Arz-ı Hȃcȃt ve Manzȗm Esmȃ-i Hüsnȃ Şerhi, Nevşehirȋ Sıyȃmzȃde Hasan Hamdȋ Divânı ve Sıyȃmzȃde Hasan Hamdȋ Divânı adlı eserlerin aynı şairin kaleminden çıktığı büyük oranda ispatlanmıştır. Bunlardan Divân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye Ankara Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu 06 Mil Yz A 4291 arşiv numarasına kayıtlıdır. Şair, Dîvân-ı-Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye’yi yazmaya başladığında altmış yaşında olduğunu söyler. Hamdî’nin ifadesiyle Divân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye, h.1294 (m.1877) şevval ayında, altmış üç yaşında iken bitirilmiştir. Pendiyye-i Hamdiyye’nin son sayfasında da h.1295 tarihine işaret edilir. Eserlerdeki ifadelerden elde edilen bilgilerle şairin 1878’li yıllarda hayatta olduğu tahmin edilebilir. Pendiyye-i Hamdiyye’de 388 şiir vardır. Divân-ı Hamdî’de 239 adet gazel, 72 murabba, 26 müseddes, 11 muaşşer, 1 muhammes, 2 mesnevi ve 37 adet de beş ya da daha az heceden oluşan dörtlükler mevcuttur. Eserde yer alan nazım türlerinden en fazlası 31 adetle münacattır. Münacatlar, hem dörtlük hem de hece ile yazılmıştır. Bunun yanında tevhid, pendiye, nutuk, dua, na’t, mersiye, methiye, istiğfariyye, icazetnâme, muharremnâme eserde yer alan diğer nazım türlerindendir.

Hamdî, Pendiyye-i Hamdiyye’de gazel nazım şekli üzerinden düzenli geçişleri ve başlıklandırmaları ihmal etmesine rağmen, eser kendi içinde alfabetiktir. Eserde mahlas kullanılmadan başka bir şiire geçiş yapıldığı çok sık görülür. Pendiyye-i Hamdiyye’de klasik Türk şiirinden olduğu kadar, halk şiirinden de nazım şekillerinin örnekleri verilir. Eserde aruz vezni uygulamaları çok başarılı değildir. Bununla beraber, hem klasik Türk şiiri hem de halk şiiri açısından uygulama imkânı daha kolay vezinler seçilir, Pendiyye-i Hamdiyye’de aruzun en çok fâilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün, mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün, müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün, mefâ’ilün mefâ’ilün mefâ’ilün fe’ûlün, mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün, mef’ûlü mefâ’îlü mefâ’îlü fe’ûlün, fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün, mefâ’îlün mefâ’îlün fe’ûlün, mefâ’îlün fe’ûlün, fâ’ilâtün fâ’ilün, müfte’ilün fâ’ilün, mefâ’îlün mefâ’îlün, müstef’ilün müstef’ilün, müfte’ilün müfte’ilün’dür kalıpları kullanılır. Eserde, dörtlüklerle yazılan şiirlerde 5’li, 7’li, 8’li hece ölçüsü kullanılır.

Hamdî, Pendiyye-i Hamdiyye’de münacatların yanında, değişik siyasî ve sosyal olaylara da yer vererek, yaşadığı yüzyılın karışık durumlarına, küçük de olsa, göndermeler yapar. Dîvân-ı Hamdî-Pendiyye-i Hamdiyye’de zaman zaman tahkiyeli anlatımlar tercih edilir. Divân-ı Hamdî’deki şiirlerde Arapça ve Farsça kelimelere rastlansa da şairin eserinde uzun, girift Arapça ve Farsça tamlamalar kullanılmadığı görülür. Hamdî’nin Dîvânı’nda bulunan hemen hemen bütün gazellerinde ve diğer nazım şekillerinde sürekli didaktik bir tavır sergilenir. Hamdî, Allah’ın isimlerini, Hz. Peygamber ve diğer peygamberler, Hz. Peygamber‘in isim ve sıfatları, dört halife, sahabeler, Allah‘ın veli kulların (Abdülkadir Geylani, Kuddûsi, Hacı Bektaşi Veli, Mevlânâ) yanı sıra, nefis ve şeytan için kullanılan sıfatlar, ölüm ve ahiret, cehennem korkusu, cennet arzusu gibi pek çok konuya, ya doğrudan redifleri öne çıkararak ya da beyitlerdeki bağlam bütünlüğüyle yer verir. Eserde her vesileyle tevhidi anlatmak, dua beyitleri ortaya koymak ya da nasihat etmek Hamdî için bir görev niteliğindedir.

19. yüzyılın Tanzimat’la başlayan Batılılaşma istek ve çabalarına rağmen, şairin klasik Türk şiirinin özelliklerini ve asırlarca süren divân oluşturma geleneğinin sürekliliğine, eserinde belirttiği gibi, özveriyle devam ettirmesi mühimdir. Divân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye’yi şair, Osmanlı devletinin savaşlardaki yenilgisinin arttığı, antlaşmalardan başarısızlıkla çıktığı dolayısıyla iç ve dış karışıklığın arttığı bir dönemde yazmıştır. Örneğin eserde 1826’da, Osmanlı padişahı II. Mahmut tarafından yeniçeri ocağının kaldırılmasıyla sonuçlanan olaylara denk gelindiğini, sıkıntılı zamanlar yaşandığını ifade edilmesi durumu açıklar. Bu bakışla, Hamdî’nin de Dîvân-ı Hamdî / Pendiyye-i Hamdiyye’de geleneği takiple bütün nazım şekillerinde, pendnâmelerini her konuda tercih etmesi tesadüf değildir. Dîvân-ı Hamdî’de Hamdî, nasihat yollu anlatımı, koşma nazım şekli dâhil olmak üzere, baştan sona kadar yansıtırken öğüdün hayatın içinde olması gerektiğine de açıkça vurgu yapar. Şair bunun için ayet ve hadislerden çok sık faydalanır.

Şairin biyografisi için bk. "Hamdî, Sıyam-zâde Hasan Hamdî Efendi, Nevşehirli". Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/hamdi-siyamzade-hasan-hamdi-efendi

Eserden Örnekler


Gazel

Günâh-kârım yüzim kara tehî destim ganî Mevlâ

Gönül turmaz diler her dem efendim şâh seni Mevlâ


Dilimde zikr-i fikrimsin şehen-şâh-ı cihân-ârâ

Dem-â-dem hamd-i şükrimsin azîz it bendeni Mevlâ


Ulu Allah azamsın gönüllerde mu'azzamsın

Efendimsin mükerremsin mükerrem kıl meni Mevlâ


Yolum aç nûr-ı enverle gözim hûri dilberle

Refîk it âlî serverle bulayım ahseni Mevlâ


Kulûbum şehrini sıfat safâsın vir ulu niᶜmet

Diler dil dâ’imâ vuslat müyesser kıl anı Mevlâ


Garîb miskîn naḥîf Hamdî sana muhtâc şehâ şimdi

İnâyet kıl hüner-mendi fedâ cân-ı teni Mevlâ


Gazel

Bir gürûhuz zâhidâ dünyâda zindân bekleriz

Uzlet itdin mâsivâdan kâmil insân bekleriz


Kıl kâlinden geçüb halk-ı cihânın şevkile

Kümmel-i insân içinde nûr-ı irfân bekleriz


Bir Hüdânın kullugında âşikâr isyânımız

Magfiret tüllâbıyuz her hâlde gufrân bekleriz


Yüzimiz yokdır bizim zât-ı huzûr-ı hazrete

Kapusında el açub her dâ’im ihsân bekleriz


Umarız ḥüsn-i likâsın dileriz hem vaslını

Ol ganî şâh-ı kerîmden dilde bürhân bekleriz


Hamdiyâ eyler şehâdet varlıgı hem birligi

Hakdır îmân eyledim ihsân-ı Sübhân bekleriz


Murabba

Ey gönül bir mürşid-i kâmil yanına varmadın

Serseri gezdin kemâl-i âşıkânı bulmadın

Ne bu gaflet ne cehâlet nefs-i hâr velî hemân

Bilüb yatdın cihânda bir kemâle ermedin


Maᶜrifet tahsîline gayret idüb feyyâz-ı Hüdâ

Yok senin gönlünde aslâ eyledin ömri hebâ

El-amân yâ Rabbi senden dilerim nûr-ı likâ

Bu safâya nâ’il idüb Hâdiyâ irdirmedin


Bahr-ı fazlından kerem-kânı inâyet isterim

Lutf-ı ihsân it dile her dem hidâyet isterim

Şâh risâlet ᶜışḳına nûr-ı velâyet isterim

Maksad-ı a'lâya nâ’il eyleyüb güldürmedin


Tevbe-kâr oldım velî şimden gerü câm-ı cemâl

İsterim eyle inâyet yâ Gani nûr-ı nevâl

Kâdir-i Kayyûm efendim Hayy u Bâkî bî-zevâl

Ölmeden evvel bu nefsi şâh-ı dîn öldürmedin


Neylesün bî-çâre Ḥamdî el-amân Mevlâ meded

Sen ganî şâh Kird-gâre yalvarub nûr-ı ehad

İsterim ihsânını eyle atâ sensin Samed

Kudretinle gözime nûr-ı nevâ gördürmedin (Erbay 2015).

Kaynakça


Erbay, Nazire  (hzl.)  (2015). Divan ı Hamdi/ Pendiyye-i Hamdiyye, Eruzurum: Fenomen Yayıncılık.

Atıf Bilgileri


ERBAY, NAZİRE. "DÎVÂN-I HAMDÎ / PENDİYYE-İ HAMDİYYE (HAMDÎ)". Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, http://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/divan-i-hamdi-pendiyye-i-hamdiyye-hamdi. [Erişim Tarihi: 31 Ağustos 2025].


Benzer Eserler

# Madde Yazar Madde Yazarı İşlem
1 DİVANÇE (VÂZIH) Mustafâ Vâzıh Araş. Gör. Giyasi BABAARSLAN
Görüntüle
2 MEVRİDÜ’L-VÜSÛL FÎ MEVLİDİ’R-RESÛL (İBRÂHÎM ZİKRÎ) İbrâhîm Zikrî Prof. Dr. Mehmet Fatih Köksal
Görüntüle
3 ED-DÜRERÜ'L-MÜNTAHABÂTÜ'L-MENSÛRE FÎ ISLÂHİ'L-GALATÂTİ'L-MEŞHÛRE / GALATÂT-I HAFÎD EFENDİ Hafîd, Mehmed Hafîd Efendi Doç. Dr. Ramazan Ekinci
Görüntüle
4 TARÎKÜ'L-İHTİSÂR Nûrî, Osman Hanyevî Prof. Dr. Orhan Kurtoğlu
Görüntüle
5 TUHFETU SABRÎ AN-LİSÂNİ BULGARÎ Mehmed Sabrî Dr. Öğr. Üyesi Özkan Uz
Görüntüle
6 RAVZ-I VERD Şâkir, Ahmed Paşa Prof. Dr. Ramazan Sarıçiçek
Görüntüle
7 KENZ-İ FUSAHÂ (ABBAS KEMÂL EFENDİ) Abbas Kemâl Efendi, Kerküklü Diğer Öznur ÖZER
Görüntüle
8 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Abdülkerîm Abdî Efendi Prof. Dr. Beyhan KESİK
Görüntüle
9 MEVLİD (ABDÎ) Abdî Doç. Dr. Hasan Kaya
Görüntüle
10 DÎVÂN (ABDÎ) Abdî, Şarkîkarahisarlı Dr. Hacer SAĞLAM
Görüntüle