Döneminin meşhur hattatlarından biri olan Necîb’in hattat tezkiresi. 1150/1737 tarihinde tamamlan eser, içerisinde 500 hattat biyografisi barındırmaktadır. Devhatü’l-Küttâb’ın Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Türkçe Yazmaları Bölümü EH 1232/3 ve H. 1294, Süleymaniye Kütüphanesi Fatih no: 4359, Millet Kütüphanesi 34 Ae 800, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi Nadir Eserler Bölümü TY 9627, Türk Tarih Kurumu Kütüphanesi Y/0541 ve Y/0585 ve Almanya Milli Kütüphanesi Staatsbibliothek, Hs.or.oct 1018’de kayıtlı olmak üzere tespit edilen sekiz nüshası bulunmaktadır. Süleymaniye Kütüphanesi Fatih 4359 numarada kayıtlı nüshanın zahriye sayfasında, müellifin hatt-ı destiyle eserinin tamamlanmasına dair yazdığı bir tarih kıt‘ası ve derkenarlara eklemiş olduğu notlar bulunmaktadır. Sebeb-i te’lif bölümünde, eserin yazım sürecinden bahseden Necîb, Devhatü’l-Küttâb’ı yazma fikrini sarayın musahip ağalarından İsmail Efendi’nin verdiğinin ifade eder. İsmail Efendi’nin, “Sülüs, nesih, rik‘a, reyhânî, muhakkak, nesta‘lik, celî ve dîvânî hatlarla yazan hattatların hal tercemelerini içeren bir risale yazılsa çok güzel bir eser olurdu.” sözü üzerine Necîb, Gülzâr-ı Savâb isminde böyle bir eser olduğunu söyler. Ancak İsmail Ağa, bu eserin oldukça eksik olduğunu, kimsenin hurûf-ı hecâ tertibince böyle bir eser vermediğini dolayısıyla bu esere bir zeyl yazılmasının Necîb’e layık olacağını belirtip onu ikna etmesi üzerine eseri yazmaya başlamıştır.

Eser, Allah’a hamd, peygambere naat ve onun ashabının vasfından sonra üç bölüm üzere tertip edilmiştir. Birinci bölümde, Necîb’in kendisinden önceki ve dönemlerini gördüğü hat alanında marifet sahibi olan padişahlardan; ikinci bölümde, hattın tarihçesi ve faziletleri ile müellifin kendisinden önceki ünlü hattatlardan bahsedilir. Eserin üçüncü bölümünde ise “elif” (ﺍ) harfinden “yâ” (ﻯ) harfine kadar lakapları ve isimleriyle hattatların hayat hikâyeleri bulunmaktadır (Yılmaz 2021: 7-8). Devhatü’l-Küttâb müellifinin kendisinden önce yaşamış hattatlarla ilgili bilgilerin kaynaklarını göstermesi, müellifin hat dersi verdiği öğrencileri ile hattatların büyük bir kısmını eserinden anlaşıldığına göre tanıyor olması veya eserlerini gördüğünü söylemesi, eserde yer alan bilgilerin güvenilirliğini arttıran hususlar olarak dikkat çekmektedir. Eserde, özellikle kişilerin ölümlerinden bahsedilirken onların mahlasları, meslekleri, bulundukları şehirler, ölüm sebepleri, ölüm şekilleri gibi unsurlardan faydalanılarak çeşitli benzetmeler yoluyla bir anlatım tercih edildiği görülür. Hattatın gelişim çizgisinden kim(ler)den hat dersi alıp hangi hatlarda üstat olduğu bilgisi ile istinsah ettiği eserler mutlaka belirtilir. Necîb, kendisi de Dîvân sahibi bir şair olarak şiirle ilgilenen hattatların bu yönleri hakkında da değerlendirmelerde bulunur (Yılmaz 2021: II). Eser üzerine Kilisli Muallim Rifat tarafından Müstakim-zâde Süleyman Sadeddin’in istinsah ettiği nüshadan hareketle 1942 yılında yapılmış olan bir sadeleştirme, sanat tarihi alanında yapılmış bir yüksek lisans tezi (Peyman Yaman 2003) ve tenkitli metin çalışması bulunmaktadır (Yılmaz 2021).

Yazarın biyografisi için bk. “Necîb, Suyolcu-zâde Mehmed Necîb Efendi”. Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. http://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/necib-suyolcuzade-mehmed-necib