Paşabey-zâde Ömer Âli Bey’in 1304/1887 yılında yayımlanan ilk eseri. Osmanlı Devletinde valilik görevine kadar yükselmiş bir bürokrat olan Ömer Âli Bey, Adana, Kastamonu, Balıkesir gibi yerlerde yürüttüğü birçok idari görevinin yanı sıra edebiyatla da ilgilenmiştir. Az eser üreten bir yazar olan Ömer Âli Bey’in ilk eseri Cemal Bey romanıdır. Yazar romanın henüz başında yazdığı notta çok az yazdığını ve bu romanını yayınlama nedeni olarak şunları söyler: “Tahrir ve neşre cesaretim asr-ı celîl-i cenâb (hilâfet-penâhî)nin kalem-i müntesiblerine ifazâ-yı şevk ve garam yolundaki mehâsin ve kerâmâtına küçük bir mikyas olacağına mebni şükrâne-i nasibim olmak üzere caiz görüldü." Bu açıklama biçimi, klasik edebiyatta da bilindiği üzere bir eseri yazma/yayımlama nedenlerini açıklayan ilk cümlelere benzerdir.

Ömer Âli Bey’in Cemal Bey romanı, yirmi yaşındaki Cemal Bey’in hayatını ve onun başkalaşımını konu alır. Yazar üzerine çalışmaları olan M. Kayahan Özgül’ün ifadesiyle Cemal Bey, “şehirli kültürü ve aydın kimliği”ni yansıtan karakteriyle öne çıkan bir romandır. Cemal Bey asalet, nezaket ve servetiyle bilinen bir genç olup tahsilli, hünerli biridir. Birçok edebî eser yazmıştır. Ceremi (Geremy) adlı bir mürebbiye tarafından yetiştirilmektedir. Batı bir yetişme tarzını beğenmeyen Cemal Bey, zamanla değişir, yerli hayat ve zevk anlayışını benimsemeye başlar. Roman bu değişimleri sırasıyla verir.

Yazar-anlatıcının olduğu romanda ağır bir dil bulunur. Romanda kısmen bilinçaltı ve iç monolog tekniklerine benzer batılı teknikler görülür. Yazar, romandaki bölümlerin sonunda ilgili olayları açıklayan “Fıkra” başlığında ya da özel işaretlerle ayrılmış özlü bir söz yerleştirmiştir. Böylece yazar, okuyucuya karakterler ve olaylar hakkında açıklamalar yapar. Yazarın, bu nedenle, henüz klasik anlatım tekniğinin etkisi altında olduğu söylenebilir. Ayrıca yazarın bu ilk romanında, roman tekniğini pek başarılı kullanamadığı, karakterini ve konularını zorlaştırdığı görülürken; üç yüz elli sayfayı bulan genişliğiyle romanın da oldukça karmaşık bir hâl aldığı gözlemlenmiştir.

Cemal Bey romanı, 1304/1887 yılında İstanbul’da Mihran Matbaası tarafından basılmıştır.